سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 253

«وضعت هذا اللفظ بازاء هذا المعنی» محقق وضع و محصّل وضع شد، دیگر چه معنا دارد که ما وضع را به عالم نفسانی مرتب کنیم؟ چه معنا دارد که وضع را مربوط به تعهّد و التزام نفسانی بدانیم؟ «وضعت هذا اللفظ بازاء هذا المعنی» محقق وضع است. پس این که ایشان ما نحن فیه را تشبیه به وضع قوانین می کند و در آنجا هم مسألۀ وضع را به صورت تعهّد و التزام نفسانی پیاده می فرمایند، نه در آنجا مسأله به این کیفیت است و نه در باب وضع اللفظ بازاء المعنی، این معنا تحقق دارد، بلکه به نفس«وضعت» و به نفس«بعت» و«اشتریت» و به نفس«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» و اشباه ذلک، وضع تحقق پیدا می کند، تشریع تحقق پیدا می کند، قانون تحقق پیدا می کند، لذا این تشبیه درست نیست. مشبّه به آن هم مثل ما نحن فیه مسألۀ نفسانی و تعهّد و التزام نفسانی، در او، به این معنا که ماهیّت وضع عبارت از او باشد، تحقق ندارد.

اشکال بر تفسیر وضع به تعهد نفسانی

علاوه، یک اشکال مهمتری به ایشان هست، این اشکال را هم خوب دقت بفرمایید، اشکالات فراوان است، لکن این را که عرض می کنیم خیلی مهم است.

شما که می فرمایید در تعهّد نفسانی، واضع و مستعملین شریک هستند، علاوه بر این که ما گفتیم استعمال کلمۀ واضع در مستعملین، خلاف وجدان و حقیقت است، یک مطلب دیگری وجود دارد.

واضع لفظ اسد را برای حیوان مفترس وضع کرد، شما می گویید این تعهّد و التزام نفسانی، هم در خودش و هم در مستعملین وجود دارد. من می گویم در هیچ کدام وجود ندارد چرا؟ برای این که اگر یک روزی این واضع، لفظ اسد را در معنای مجازی استعمال کرد و در غیر معنای حقیقی به کار برد، یک روزی یک مستعملی معنای مجازی را از این لفظ اراده کرد، آیا این همان تعهّد و التزام نفسانی است یا غیر آن تعهّد و التزام نفسانی است؟ این مغایر با آن تعهد است. اگر استعمالات ما صددرصد حقیقی بود، اگر استعمالات مجازیه در بین استعمالات ما وجود نداشت، آیا ما می توانستیم این تعهد و التزام را با قطع نظر از اشکالات گذشته بپذیریم؟ اما می بینیم که نه، گاهی کلمۀ اسد در معنای حقیقی به کار می رود و گاهی در معنای مجازی به کار می رود و برحسب آنچه که در "معانی بیان" مطرح شده است، استعمالات مجازیه از نظر کثرت، بیش از استعمالات حقیقیه است، چطور اینجا شما تعهّد و التزام نفسانی را توجیه می کنید؟ کدام تعهد و التزام نفسانی؟

اما به خلاف این که وضع یک معنای دیگری داشته باشد که عبارت از آن معنایی است که بعض المحققین، مرحوم کمپانی(ره) در حاشیۀ کفایه با تفصیلی که در این رابطه ذکر کرده اند، بیان کرده اند، یک معنایی است که مطابق با عقل است و قابل قبول است و اشکالی هم به آن وارد نمی شود، فقط در بعضی از تنظیرات ایشان مناقشاتی وجود دارد والاّ در اصل مسأله، هرچه انسان تأمل کند، می بیند مطلب ایشان مطلبی است که می تواند آن را بپذیرد. در حاشیۀ کفایه، مطلب ایشان را دقت بفرمایید،