سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 26

می گویم، وگرنه هزار سال در سیوطی«کل فاعل مرفوع» وجود داشته باشد، ولی من اطلاعی نداشته باشم، اینجا«صون اللسان عن الخطاء فی المقال» تحقق پیدا نمی کند.

پس، بر فرض که از آن جواب یکی دو روزه صرف نظر کنیم، نمی فهمیم این حرف شما را، یعنی این دلیل بر مدعایتان تطبیق نمی کند، شما از راه علت و معلول پیش آمدید، «الواحد لا یصدر الا من الواحد» صدور معلول از علت، درحالی که«کل فاعل مرفوع» آدم را به جائی نمی رساند، «کل فاعل مرفوع» یک جامعی پیدا کرد به نام کلمه و کلام، باید بگوئید کلمه و کلام مؤثر در«صون اللسان عن الخطاء فی المقال» است، آیا می شود چنین حرفی زد؟ اگر من چنین حرفی بزنم، شما می پذیرید که جامع به عنوان علت واحده مطرح است، غرض هم به عنوان معلول؟ جامع کدام است؟ کلمه و کلام، غرض کدام است؟ «صون اللسان عن الخطاء فی المقال»، است، پس کلمه و کلام یصون اللسان عن الخطاء فی المقال!!

پس این حرف بر فرضی که از آن اشکال هم ما صرف نظر کردیم، حرف درستی نیست.

نقد سوم

اما جواب دیگر که مهم است، بر فرض که ما از جواب دوم هم صرف نظر کردیم، هر دو را کنار گذاشتیم، یک سؤال دیگری مطرح می کنیم، می گوئیم شما فرمودید که ارتباط بین غرض هر علم و مسائل آن علم است، ارتباط بین غرض و خود علم است، از شما پرسیدیم: علم کدام است؟ گفتید:

علم مجموعۀ مسائل است، پس بین مسائل و غرض ارتباط تحقق دارد. بعد شما راهی را طی کردید، گفتید: مسائل مرکب از سه چیز است: موضوع، محمول و نسبت، محمول را به عنوان تأخّر رتبی کنار زدید، نسبت را هم بدتر کنار زدید و گفتید که هم معنای حرفی است و هم تأخّر از موضوع و محمول دارد.

می گوییم: این حرفها چیست که شما می زنید؟ قوام مسأله به چیست؟ این مسائل، قضایای حملیه است نوعا، قضیۀ حملیه قوامش به چیست؟ وقتی که شما می آئی یک خبری می دهی، می گوئی: «زید جاء من السفر» یا می گویی: «زید عالم» چه چیزی را می خواهی به این مخاطب تفهیم کنی؟ آیا جز مسألۀ ارتباط بین محمول و موضوع را؟ حالا هر نوع ارتباطی که ما در قضایای حملیه بعدا ان شاء الله صحبت می کنیم، شما در«زید عالم» تکیۀ تان روی چیست؟ وقتی که این خبر را برای مخاطب و مستمع خودتان القا می کنید، آیا جز روی نسبت بین عالم و زید، روی چیز دیگری تکیه دارید؟ یعنی معنای«زید عالم» در مقام اخبار، وقتی بخواهیم تحلیلش کنیم، این است که«انّی اخبرک بعالمیه زید» ارتباط بین عالمیّت و زید، این در قضیه خبریّه مطرح است.

آن وقت مسائل هر علم، محور اصلی شان غیر از این نسبت چیز دیگری نیست. در قضیۀ«کل فاعل مرفوع» که در علم نحو مطرح می شود، چه چیزی علمای نحو می خواهند بگویند؟ آیا روی