سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 272

تعریف اقسام وضع

اما اصل معنا و در حقیقت تعریف این اقسام، با قطع نظر از امکان و عدم امکان و قطع نظر از وقوع و عدم وقوع آنها را بررسی کنیم.

مقدمتا این که؛ وضع همانطوری که ما معنا کردیم بلکه طبق همۀ معانی که در باب وضع ذکر شده و در این جهت مشترک هستند عبارت است از یک ارتباط و اختصاص یا علاقه و ملازمه ای بین لفظ و معنا، بطوری که در باب وضع، هم لفظ اصالت دارد و هم معنا اصالت دارد. لفظ و معنا در باب وضع مثل زوجین در باب نکاح است مثل بایع و مشتری و یا ثمن و مبیع در باب بیع است یعنی هردو اصالت دارند و نمی شود در باب بیع یک اعتبار ملکی یک طرفه تحقق پیدا کند، اعتبار بیعی یک اعتبار طرفینی است. در باب زوجیّت مسأله روشنتر است. خوب در باب وضع هم همینطور - حالا روی همان معنایی که ما خودمان اختیار کردیم، ولو این که عرض کردم در این جهت، بر معانی مختلفه در باب وضع اثری و نتیجه ای ترتب پیدا نمی کند. بلکه همۀ آنها در این معنا مشترکند که - واضع در مقام وضع، باید هم لفظ را مستقلا و اصالتا موردنظر قرار بدهد و هم معنا را مورد لحاظ و مورد تصور قرار بدهد و بلکه در باب وضع اعلام شخصیه، این معنا کاملا روشن است که انسان چه بسا یک هفته فکر می کند که کدام لفظ را انتخاب کند و کدام نام را برای فرزندش بگذارد و در این راه با مشاوره و گاهی تفأل به قرآن و امثال ذلک، انتخاب تحقق پیدا می کند.

این دلیل بر این است که؛ مقام وضع و مقام نامگذاری، مقامی است که یک طرفش مستقلا ارتباط به لفظ دارد و یک طرف آن مستقلا ارتباط به معنا دارد و مسألۀ تابع بودن لفظ برای معنا، مربوط به مقام استعمال است نه مربوط به مقام وضع.

واضع در مقام وضع، برای لفظ اصالت قائل است، اما به خلاف مستعمل - آن کسی که بعد از وضع، لفظ را استعمال می کند - او دیگر لفظ را فانی در معنا می بیند، لفظ را تابع معنا می بیند، این طور نیست که برای لفظ اصالتی در مقابل معنا قائل شود. تشبیهی که در این رابطه هست، این است که گفته اند فرق بین واضع و مستعمل، مثل فرقی است که بین سازندۀ مرآت(آینه) و بین استفاده کننده از آن است. کسی که صنعت و فنّش ساختن آینه است، او برای آینه استقلالیّت قائل است، آینه را مستقلا ملاحظه می کند و عنوان تبعیّت در مقام سازندگی مطرح نیست. اما به خلاف آن کسی که از آینه استفاده می کند، او دیگر برای آینه همین عنوان مرآتیت را قائل است - کلمۀ مرآت را هم که ما در تعبیراتمان می گوییم، به همین لحاظ است - مستعمل، آینه را به عنوان مرآت ملاحظه می کند نه به عنوان اصالت و استقلال. لذا در مقام وضع هم لفظ و هم معنا اصالتا نقش دارد.

منشأ تقسیم چهارگانه در وضع

تقسیم در وضع از اینجا ریشه می گیرد که واضعی که در مقام وضع، معنایی را تصور می کند، این