سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 28

آن راه این است که ما مسائل هر علمی را وقتی که باهم مقایسه می کنیم، می بینیم در جوهرۀ ذات این مسائل یک نوع سنخیت، یک نوع آشنائی، یک نوع ارتباطی وجود دارد، ولو این که موضوع و محمولهایشان باهم فرق داشته باشد، مثلا در«الفاعل مرفوع» و«المفعول منصوب» می بینید موضوع و محمول هر دو باهم فرق دارد، آن موضوعش، فاعل است، این مفعول است، او مرفوع است، و این منصوب است، اما این دو مسأله را وقتی باهم مقایسه کردیم، «الفاعل مرفوع، المفعول منصوب» می بینیم بین اینها مسانخت تحقق دارد، اینها دو مسألۀ آشنای باهم هستند، اما اگر«الفاعل مرفوع» را کنار یک مسألۀ اصولیه گذاشتیم: «صیغه الامر هل تدلّ علی الوجوب أم لا» و گفتیم بله دلالت بر وجوب می کند، این با«الفاعل مرفوع» چه سنخیتی دارد؟ چه ارتباطی است بین«الفاعل مرفوع» و بین«صیغه الامر داله علی الوجوب؟» می بینیم«الفاعل مرفوع» با«المفعول منصوب» یک سنخیتی بینشان هست، اما بین این مسائل و مسائل علم دیگر نیست.

تعجب اینجاست که در باب علم اصول که یک قسمتش مباحث الفاظ است و یک قسمتش مباحث و مسائل عقلیه است، مع ذلک می بینیم سنخیت در کار است، چرا؟ برای این که«صیغه الامر داله علی الوجوب» که یک مبحث لفظی است، این را کنار بحث مقدمۀ واجب بگذارید که به قول مرحوم آخوند(ره) در ملازمۀ عقلیه بحث می شود، می بینید هر دو یک سنخ است. این می گوید:

«صیغه الامر داله علی الوجوب» آن می گوید: ملازمۀ عقلیه بین وجوب ذی المقدمه و بین وجوب مقدمه اقتضای وجوب مقدمه را می کند، این همان«صیغه الامر داله علی الوجوب» است، منتهی آن راهش لفظ است، این راهش ملازمۀ عقلیه است، این دوتا را که کنار هم می گذاریم، می بینیم در عین حال بین آنها سنخیت است، او وجوب نماز را ثابت می کند، این وجوب مقدمۀ نماز را ثابت می کند، او از راه«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» پیش می آید، این از راه ملازمۀ عقلی بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه.

پس مسائل هر علمی بین خودشان در جوهرشان یک نوع سنخیت و تشابه و ارتباط تحقق دارد که وقتی که مقایسه می کنیم با مسائل علم دیگر می بینیم که هیچ سنخیتی بین«صیغه الامر داله علی الوجوب» و«الفاعل مرفوع» وجود ندارد.

شبهه عدم سنخیت به لحاظ غرض

اینجا ممکن است کسی این حرف را پیش بکشد که سنخیت موجود بین«الفاعل مرفوع» و «المفعول منصوب» به لحاظ آن غرضی است که ترتب پیدا می کند. مسألۀ غرض و وحدت غرض در این سنخیت دخالت دارد.

لیکن جوابش این است که اگر ما فرض کردیم که علم نحو هیچ غرضی هم بر آن بار نمی شد، نفس این دو مسأله وقتی کنار هم قرار می گرفت: «الفاعل مرفوع» و«المفعول منصوب» بینشان