سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 295

درس چهل و دوم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

وضع خاص و موضوع له عام و امکان تصویر عقلی آن

قسم چهارم از اقسام وضع، وضع خاص و موضوع له عام است، یعنی واضع در هنگام وضع، معنای جزیی و خاصی را تصور کند، لکن لفظ را در برابر آن معنای خاص وضع نکند، بلکه در مقابل معنای عامی که این خاص، فرد آن عام است، وضع کند. آیا این امکان دارد یا نه؟

محقق خراسانی(ره) و کثیری از تلامذه ایشان، این معنا را کاملا انکار کرده و گفته اند که غیر معقول است. این تعقل ندارد که خاص مرآت و طریق برای شناسایی عام قرار بگیرد. لکن خود مرحوم آخوند(ره) نسبت می دهند به بعض الاعلام - مقصود ایشان از بعض الاعلام، ظاهرا مرحوم محقق رشتی، صاحب کتاب بدایع الاصول است که از اجلای تلامذه مرحوم شیخ انصاری(اعلی الله مقامه الشریف) بود - که ایشان فرموده اند: همانطوری که وضع عام و موضوع له خاص درست است، وضع خاص و موضوع له عام هم مانعی ندارد که در نتیجه تمام اقسام اربعه متصور و معقول است.

در حقیقت ما باید دلیل دو طرف را ملاحظه کنیم، هم دلیل آنهایی که می گویند: این معنا غیرمعقول است، وضع خاص و موضوع له عام امکان ندارد و دلیل آنهایی که می گویند: ممکن است.

جزئی و خاص، فقط محدوده خودش را حکایت می کند و نشان می دهد. یک فرد و یک مصداق