سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 297

مرآتیت کنار می رود.

عدم امکان وضع خاص و موضوع له عام و نقد آن

«أدل دلیل علی امکان شیء وقوعه فی الخارج» اگر چیزی در خارج واقع شد، محکمترین دلیل بر امکان و بر معقولیت این شیء است. ما خارجا می بینیم این معنا وقوع دارد، برای وقوعش دو مثال ذکر می کنم.

1 - کسی که صنعتی یا اتومبیلی را اختراع کرده، بعد از آن که از آن فارغ شد و در خارج یک اتومبیل مشخص و معین جزیی به وجود آورد، جلوی مخترع خودش ایستاده و می خواهد نامگذاری کند، اما برای چه نامگذاری می کند، برای خصوص همین که به دست خودش ساخته شده و الان در کنار اوست. لذا در مقام نامگذاری، نام برای خصوص این مخترع موجود فی الخارج وضع نمی کند، کنار مخترع خودش ایستاده و آن را تماشا می کند، مخترع خودش را تصور می کند، اما نام را برای کلی اتومبیلها قرار می دهد، نام برای این مخترع و متشابهات او قرار می دهد. اینجا وضع خاص و موضوع له عام است. برای این که متصور و ملحوظ، یک معنای جزیی و خاص است، اما نامگذاری در برابر یک معنای عام است و همین دلیل بر امکان این مسأله است، دیگر نباید دنبال دلیل دیگری برای امکان برویم.

2 - کسی که لفظ حیوان را برای کلی حیوان وضع کرده، مثلا برخورد کرده به یک شبحی در بیابانی، دیده عجیب این شبح متحرک است، حرکتش هم حرکت ارادی است و حساسیت هم در آن وجود دارد، فکر می کند که این شبح که خودش تنها نیست، پس با ملاحظۀ این شبحی که یک موجود خارجی مشخص است، و خصوصیات حساسیت و متحرک بالاراده هم در آن وجود دارد، لفظ حیوان را برای کلی حساس، متحرک بالاراده وضع می کند.

پس، یک شبح خاصی را دیده، متصور و ملحوظ و مشاهدش، یک امر جزئی و موجود خارجی است، لکن لفظ حیوان را برای خصوص این وضع نکرده است، بلکه برای کلی حساس متحرک بالاراده وضع کرده است. در حقیقت، متصور جزئی است، لکن موضوع له، یک معنای کلی است. در این دو مثال، مسأله اینطور نیست. اینجا دوتا تصور وجود دارد، دوتا لحاظ تحقق دارد، کسی که کنار ماشین مخترع خودش ایستاده، درست است که اول تصور می کند همین موجود فی الخارج را، اما به دنبال این تصور، انتقال پیدا می کند به کلی ماشین و یک تصور ثانوی به دنبال این تصور اول به وجود می آید و به دنبال این، یک لحاظ دومی تحقق پیدا می کند و لفظ را در مقابل آن متصور دومش قرار می دهد.

مرحوم آخوند(ره) می فرمایند: ما این را انکار نداریم، هیچ مانعی ندارد، این مسأله که در کنار تصور جزئی، یک تصور دومی به وجود بیاید و به دنبال تصور دوم، لفظ برای همان متصور ثانی