سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 304

معنایش این نیست که این وجود ذهنی در موضوع له هم نقش دارد. موضوع له حیوان ناطق است، اگر کسی از ما پرسید که قید وجود ذهنی در موضوع له انسان نقش دارد، می گوییم: نه. درست است که حیوان ناطق را تصور کردیم، اما لفظ را برای ذات متصور وضع کردیم، برای خود«حیوان ناطق» وضع کردیم، نه حیوان ناطق مقیّد به تصور و وجود ذهنی. اگر چنین چیزی در موضوع له نقش داشت، شما می توانید بگویید که موضوع له جزئی است، اما موضوع له که عبارت است از«المعنی الذی وضع اللفظ بازائه»، خود حیوان ناطق است. نه با قید این که در ذهن شما آمده است، نه با قید این که شما در مقام وضع چون نیاز داشتید او را تصور کنید. موضوع له حیوان ناطق است، اگر موضوع له قید تصور و وجود ذهنی همراهش نبود، موضوع له عام است، پس چطور می توانیم بگوییم که موضوع له خصوصیّت دارد! کما این که وضع شما عام است. برای این که وضع عام، یعنی تصور العام، شما عام را تصور کردید، لفظ را هم برای عام وضع کردید، نه برای عام مقیّد به تصور، تا عنوان جزئیّت و عنوان خصوصیّت پیدا کند.

2 - در باب تصور، یک ملحوظ بالذات داریم و یک ملحوظ بالعرض، تصور و تصویر، به معنای صوره الشیء است. لذا به یک عکس، کلمۀ تصویر اطلاق می کنید و می گویید که این تصویر فلان مرجع است. تصور معنایش این است که یک صورتی از شیء متصور در ذهن انسان می آید که این صورت در ذهن انسان است، ولی آینۀ آن متصور است و حاکی از آن متصور است و اگر غیر از این باشد، اصلا معنا ندارد. شما چطور با یک موجود خارجی که با شما بیگانه است، ارتباط ذهنی برقرار می کنید؟ زیدی که در فاصلۀ ده متری شما نشسته است، الان نگاه به او می کنید و تصور می کنید زید را، با این تصور، زید را از ده متری آوردی و در قلبت جا دادی. مگر زیدی که موجود فی الخارج است، می تواند در ذهن شما جا بگیرد؟ پس چطور شما زید را تصور می کنید؟ معنای تصور زید این است که مثل یک نقاش، یک نقش و صورتی از زید را در ذهنتان می آورید که این صورت، مورد توجه ذهن شماست، هر وقت بخواهی یاد زید کنی، به این صورت توجه می کنی و این صورت مرآت زید و حاکی از زید و عکس زید است، مثل عکسهایی که می بینید.

فرق تصور جزئی و کلی و اشتراک آنها

وقتی که زید را تصور می کنیم، دو مسأله وجود دارد: یکی آنکه در ذهن من است، یکی هم آنکه ده متری در خارج نشسته است و«نسمیه باسم زید»، اگر این دو نباشد، تصور تحقق پیدا نمی کند. در اصطلاح از آن صورتی که در ذهن شما وجود دارد، به ملحوظ بالذات تعبیر می کنند، یعنی آنکه اصالتا و استقلالا مورد توجه ذهن و نفس شماست و چون این صورت از آن موجود خارجی با فاصلۀ ده متری حکایت می کند، از آن به ملحوظ بالعرض تعبیر می کنند. پس در هر تصوری، یک ملحوظ بالذات داریم و یک ملحوظ بالعرض.