سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 305

در کلیّات هم مسأله همینطور است. وقتی یک کلی را تصور می کنید، یک صورتی از این کلی در ذهن شما منتقش می شود و این صورت حاکی از آن کلی و مرآت برای آن کلی است. آن کلی اسمش ملحوظ بالعرض است و این صورتی است که مستقیما مورد توجه نفس شما و مورد لحاظ نفس شماست، از آن تعبیر می کنند به ملحوظ بالذات.

با این که آن ملحوظ بالعرض، ملحوظ بالتبع است، لکن در مسألۀ وضع، اصالت از آن ملحوظ بالعرض است. برای این که اگر شما گفتید: «زید موجود فی الخارج» چه چیز موجود در خارج است؟ این که در ذهن شماست، این ملحوظ بالذات موجود فی الخارج است یا آنکه در فاصلۀ ده متری نشسته است موجود فی الخارج است؟ ملحوظ بالذات شما صورت زید است، لکن آنکه به آن حکم می کنید که«بأنّه موجود فی الخارج» همان زیدی است که در خارج نشسته است.

محمول در قضایای حملیه

قضایای حملیه ای داریم که محمول در آن قضایای حملیّه یا معدوم است یا ممتنع. مثل: «شریک الباری ممتنع» که قضیۀ حملیّه است. قضیۀ حملیّه هم مثل قصۀ وضع می ماند، همانطوری که باید در باب وضع معنا تصور شود، در قضیه حملیه هم باید موضوع و محمول تصور شود. آدم نمی تواند چشمش را ببندد و تصور نکرده، در رابطه با موضوع و محمول، قضیه حملیه تشکیل دهد. پس وقتی که شما می گویید: شریک الباری، تصور کردید شریک الباری را. معنای تصور شریک الباری وجود ذهنی به شریک الباری دادن است، شما می گویید: «ممتنع» آن شریک الباری که وجود ذهنی به آن دادی، ممتنع نیست، شما به آن وجود دادید، چطور می شود ممتنع باشد؟ معلوم می شود که این ملحوظ بالذات نقش ندارد، آنکه در ذهن شما وجود پیدا کرد به عنوان صورت حاکیه از شریک الباری، این موضوع در قضیه حملیه واقع نشده است. موضوع در قضیۀ حملیّه همان ملحوظ بالعرض است. ملحوظ بالعرض آن است که ذهن شما حکایت از او می کند و او ممتنع است. او امکان ندارد در خارج تحقق پیدا کند.

همینطور در قضایایی که«معدوم» به عنوان خبر در قضیۀ حملیه واقع می شود. شما می گویید:

فلان چیز معدوم است درحالی که وقتی می خواهی این قضیه را تشکیل بدهی، باید آن شیء را تصور کنی تا تصور پیدا کرد، وجود پیدا کرد و تا وجود پیدا کرد، از دایرۀ معدوم خارج می شود. پس چطور می گویید که معدوم است؟ معدومیّت روی این بار نشده است، معدومیّت روی آن ملحوظ بالعرض بار شده است و او عبارت از ذات آن شیء است، با قطع نظر از وجود ذهنی و تصور شما.

پس، در تمام احکامی که در رابطۀ با این مسائل مطرح است، با این که آن ملحوظ اصلی ملحوظ بالعرض است، مع ذلک حکم روی او بار می شود. در باب وضع هم همینطور است. شما وقتی یک معنای عامی را تصور کردید، درست است که ملحوظ بالذات شما در ذهن شما وجود دارد، ملحوظ