سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 307

درس چهل و چهارم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

دو تصویر در نظریۀ مشهور در وضع عام و موضوع له عام

مرحوم محقق عراقی(ره) دربارۀ نظریۀ مشهور توضیح بسیار جالبی دارد که آن را بازگو می کنیم:

گاهی واضع، وقتی می خواهد لفظ انسان را برای معنای انسان وضع کند، طبیعی لفظ انسان را برای طبیعی معنای«حیوان ناطق» وضع کند، دوجور می تواند معنا را تصور کند. گاهی انسان را به معنای مبهم و مجمل خودش در نظر می گیرد، ذات معنای انسان را در نظر می گیرد. انسان را خالی از هرگونه قید در نظر می گیرد، حتی خالی از قید اطلاق که اطلاق هم کنارش نباشد، عمومیّت و سریان هم کنارش نباشد، همین نفس ماهیّت انسان که در اصطلاح از او به ماهیّت مقسمی لا بشرط تعبیر می شود، معنای لا بشرط مقسمی، ذات ماهیّت است، هیچ خصوصیتی و قیدی، حتی قید اطلاق هم همراهش نیست.

گاهی معنای انسان را اینگونه تصور می کند و لفظ را در مقابل چنین معنای مجمل و مبهمی وضع می کند؛ اما گاهی ماهیّتی را که می خواهد لفظ انسان را بر آن وضع کند، با خصوصیّتی و قیدی ملاحظه کرده و آن قید اطلاق و سریان ماهیّت در افراد است، عمومیّت ماهیّت است نسبت به افراد که این قید سریان و جریان هم در معنای موضوع له به عنوان قیدیّت دخالت دارد.