سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 312

ولدیّت و بنوت در آن تحقق دارد.

کأنّ از ایشان سؤال می شود که بالاخره لفظ انسان برای چه چیزی وضع شده است؟ لفظ انسان که شما آن را میلیاردها تکه وپاره کردید و برای هر فردی یک حصه ای و یک سهمی قائل شدید، کلمۀ برای چه چیز وضع شده است؟ می فرماید: برای مجموعۀ این حصه است، برای یک وجود سعی منطبق بر تمام این حصه است. یعنی یک معنای وسیعی دارد که هم بر حصۀ زیدیه صدق می کند و هم بر حصۀ عمرویّه تطبیق می کند، هم بر حصۀ خالدیّه تطبیق می کند. نه به معنای مجموعه الحصه است، بل بمعنی وسیع شامل للحصه هست که کل حصه انسان.

طرح شبهۀ امکان ملاحظۀ تمامی حصص و پاسخ آن

اگر کسی اشکال کند که واضع در مقام وضع، چطور می تواند تمامی این حصص را در نظر بگیرد؟ ما به او می گوییم: همان حرفی را که شما در قضیۀ حقیقیه می گویید، اینجا هم بگویید. در قضیه حقیقه چطور افراد موجوده و افراد بعدیه، همه را موضوع حکم قرار می دهد؟ آیا معنایش این است که دانه دانه افراد را ملاحظه کرده است یا معنایش این است که اجمالا ملاحظه کرده است و همین ملاحظه اجمالی در تشکیل قضیۀ حقیقه کافی است؟ همین را اینجا می گوییم. اگر انسان را برای یک معنای«وسیع شامل للحصه المتعدده علی حسب تعدد الافراد» وضع می کند، لازم نیست که تمامی این حصه ها، دانه دانه موردنظر و ملاحظۀ او قرار بگیرد. بلکه همان نظر اجمالی که متوجه حصص هست، در مقام وضع کفایت می کند.

نتیجه اینطور شد که معنای این که می گوییم: انسان وضعش عام و موضوع لهش عام است، این نیست که ماهیّت انسان را در نظر گرفته است و برای ماهیّت وضع کرده است، ماهیّت که دروغ است، ماهیّت یک امر اعتباری و امر انتزاعی است؛ بلکه مقصود همین است که کلمۀ انسان برای معنای ساری و منطبق با تمام حصه ها که به نحو اجمال ملاحظه شده اند، وضع شده است و«هذا معنی الوضع العام و الموضوع له العام».

کلمۀ حصص در تعبیرات ایشان متعدد ذکر شده است، دقت بفرمایید تا ببینیم بیان ایشان قابل قبول هست یا نه؟

پرسش

1 - دو تصویر پیرامون وضع عام و موضوع له عام را بیان کنید.

2 - نظریۀ مرحوم محقق عراقی(ره) را پیرامون وضع عام و موضوع له عام بیان کنید.

3 - شبهۀ امکان ملاحظۀ تمامی حصص و عدم امکانش را توضیح دهید.