سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 321

گذاری کند، معنای جزئی را در نظر گرفته، لفظ زید را هم برای همان معنای جزئی وضع کرده است.

معنای جزئی متصور و همان معنای جزئی هم موضوع له است، پس هم وضعش خاص است و هم موضوع له آن خاص است.

وضع خاص و موضوع له خاص و اشکالات آن

اشکال مهمی در اینجا وجود دارد که مبتنی بر دو مقدمه است که در بحثهای گذشته مفصّل روی آنها بحث کردیم، لیکن اجمالا عرض می کنیم که با توجه به این دو مقدمه، این اشکال مهم در اینجا توجه پیدا می کند.

میان موجود در ذهن با موجود در خارج به وصف این که آن در ذهن است و این در خارج است، کمال مغایرت و مباینت وجود دارد. این زیدی که در حیات این مدرسه راه می رود، با وصف وجود در خارج، شما نمی توانید او را در ذهن بیاورید، صورت حاکیه ای از این زید در ذهن شما تحقق پیدا می کند و همین طور موجود ذهنی به وصف این که در ذهن تحقق دارد و با قید این که در ذهن موجود است، معنا ندارد که در خارج وجود پیدا کند.

زیرا وجود ذهنی بر فرضی که واقعیت داشته باشد که محققین قائل هستند، نوعی از وجود در مقابل وجود خارجی است، یعنی«الوجود علی قسمین: ذهنی و خارجی» و معنا ندارد که بین دو قسم اجتماع و اتحاد تحقق پیدا کند. همان طوری که انسان و بقر، دو نوع از حیوان هستند، یعنی فصل هرکدام غیر از فصل دیگری است و مشخصۀ هرکدام غیر از مشخصۀ دیگری است. «و لا یعقل اجتماع نوعین: الانسان و البقر» اینها متباین باهم هستند، لازمه دو نوع بودن، دو فصل داشتن و دو مشخص داشتن است که اینها قابل اجتماع و اتحاد نباشد.

پس، همان طوری که می گویید: «الحیوان اما انسان و اما بقر» درباره وجود هم همین طور است.

«الوجود امّا ذهنی و امّا خارجی» و به اصطلاح منطق، این قضیه منفصله حقیقیه است. یعنی هم جمعش ممتنع است و هم خلوش امتناع دارد، نمی شود چیزی وجود داشته باشد، نه خارجی باشد و نه ذهنی و نمی شود یک شیئی وجود داشته باشد، هم خارجی باشد و هم ذهنی و این منفصله حقیقیه است در مقابل مانعه الجمع و مانعه الخلو. نتیجۀ مقدمه اول این است: وجود خارجی با وجود ذهنی متباین است و اجتماعشان امکان پذیر نیست.

وقتی که زید را تصور کردید و در ذهنتان آوردید، آیا خود زید بوجوده الخارجی در ذهن شما می آید یا آینه و صورت زید، تصویر حاکی از زید در ذهن شماست؟ آن که در ذهن شما جا می گیرد، صورت حاکیه از زید است و ملحوظ بالذات را همان می دانیم، اما زید خارجی که در فضای مدرسه راه می رود، ملحوظ بالذات نیست، بلکه ملحوظ بالعرض است، محکی آن صورتی است که در ذهن وجود دارد. صورت ذهنیه حکایت از این موجود فی الخارج می کند.