سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 329

کلی. آخرین تقسیم این است که«الوضع قد یکون شخصیا و قد یکون نوعیا» که مکرر در کلمات مرحوم آخوند(ره) به چشم می خورد.

در مسألۀ نوعیت وضع و غیر نوعی بودن آن، محور تقسیم لفظ است، این جا هم چهار صورت دارد: 1 - بلا اشکال وضع شخصی است. 2 - بلا اشکال وضع نوعی است. 3 و 4 - محل اختلاف است که بعضی در هر دو صورت قائل به شخصیت شدند و بعضی در هر دو صورت قائل به نوعیت شدند، بعضی هم بین دو صورت تفصیل قائل شدند. یک صورتش را ملحق به وضع شخصی کردند و یک صورت را ملحق به وضع نوعی کردند.

بررسی قسم اول

اگر واضع در هنگام وضع، هم مادۀ معینه و هم هیئت معینه ای را در نظر گرفته باشد، به طوری که هردو جهت دخالت در لفظ دارند که اگر این ماده کم و زیاد شود، در ترتیبش اختلالی به وجود آید، در حرکات و سکناتش تغییری پیدا شود، در ضم و رفع و نصبش خللی به وجود بیاید، غیر از آن چیزی می شود که واضع آن را وضع کرده است.

این قسم هم در اعلام شخصیه مثال دارد و هم در اسماء اجناس که عنوان کلی دارند. زیرا وقتی که واضع خواست لفظ زید را(با قطع نظر از آن اشکالاتی که گفتیم) بر موجود خارجی وضع کند، از نظر لفظی چه خصوصیاتی را در نظر گرفت؟ چه جهاتی را در این وضع مهم دانست«ز، ی، د» چهارمی هم نباید داشته باشد. یکی این که ترتیب باید رعایت بشود«ز» اول باشد، «ی» دوم، «دال» سوم، و دیگری آن حرکات و سکونهایی است که در اینجا هست، «زاء» باید مفتوح باشد، «یاء» باید ساکن باشد، «دال» را آزاد گذاشته، روی اختلافی که در اواخر کلمات پیش بیاید. به طوری که در هرکدام از اینها یک مختصر خللی به وجود بیاید، اگر زید را زید کردید، برای این وضع نشده، اگر زید را زید کردید، اثری ندارد، اگر«ی» را مقدم بر«ز» داشتید، هیچ فایده ای ندارد. تمام محدودۀ لفظ موضوع، من جمیع الخصوصیات همین است که واضع گفته است. این معنا اختصاص به اعلام شخصیه ندارد، در باب اسامی اجناس هم همینطور است، لفظ«رجل» هم همینطور است، با این که«رجل» اسم جنس است، لکن از نظر این تقسیم، دارای وضع شخصی است.

توضیحی پیرامون شخصی بودن وضع

«ما معنی شخصیه الوضع؟» معنای شخصیت وضع این است که تمام خصوصیات مربوط به ماده و هیئت که در این لفظ، واضع برایش حساب قائل شده، محفوظ باشد. اگر رجل را شما«رجل» کردید، دیگر آن لفظی نیست که برای معنای«رجل» وضع شده است. اگر«ج» را مقدم بر«ر» بدانید، «لامش» را قبل از«ج» ذکر بکنید، آن لفظی نیست که برای این معنای جنسی وضع شده است. پس