سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 335

بیاورد، «فاء» و«عین» و«لام» نمی تواند ماده بدون هیئت را بیان کند، اما در«ضاد»، «راء»، «باء» وقتی که مسأله وضع پیش می آید، هیچ هیئتی ملاحظه نمی شود. برای این که ماده اصالت دارد. ماده نیاز به هیئت ندارد در مقام وضع، اما هیئت حتی«فی مقام الوضع یحتاج الی الماده» و نمی تواند بدون این که یک مادۀ را مطرح بکند، هیئت فاعل را ذکر کند. اگر«فاعل» را کنار ببرد که خودش«فاء» و«عین» و «لام» یکی از مواد است، این هیئت قدرت ندارد که مطرح شود. این دلیل بر تبعیت هیئت از ماده و مندمج بودن هیئت در ماده است، و در حقیقت آنکه ریشه و اصالت دارد و هیچ گونه نیازی به هیئت در آن احساس نمی شود، ماده است. این مادۀ با این خصوصیات«ضاد»، «راء»، «باء» و با این استغناء را برای کتک وضع کرده است، این را شخصی می گوییم.

اما در مقابل، وقتی که سراغ هیئت می آید، هیئت به عنوان تبعیت للماده و به عنوان اندماج و این که اصالتی ندارد و حتی در مقام وضع هم باید ذکر مادۀ خاصی شود، در حقیقت وقتی که می گوید:

«هیئه فاعل» به تعبیر ایشان آن جامع عنوانی را در نظر می گیرد. آن کلی عنوانی را ملاحظه می کند، بدین جهت می گوییم که هیئت نوعی است، یعنی یک شخصی در این وضع دخالت ندارد، یک عنوان کلی، جامع عنوانی دخالت دارد و کلمۀ فاعل هم کأنّ به عنوان بیان این جامع عنوانی مطرح است.

لذا به نظر ایشان که نظر خوبی هم است، باید بین این دو قول تفصیل قائل شویم و بگوییم:

آنجایی که مادۀ معینی را در نظر می گیرد، وضع شخصی است، اما آنجایی که هیئت معینی را در نظر می گیرد، وضعش کلی و نوعی است.

البته ثمرۀ عملیه ای بر این مطلب مترتب نمی شود، لکن اصطلاحی است که در اصول زیاد از آن رویش صحبت می شود و مخصوصا در کلمات مرحوم آخوند(ره) تکرر پیدا کرده است. در«قوم» «قاف» و«واو» و«میم» وضع شده، قوم خودش وضع مستقل دارد، بمادته و هیئته، هم ماده اش مشخص است و هم هیئتش مشخص.

بیان حکم وضع در حروف

در باب حروف، به لحاظ اقسامی که در وضع ذکر شده بود، اختلاف شده که آیا وضع کلمۀ«من» یا«الی» و همینطور سایر حروف، داخل در کدام یکی از اینهاست؟ قولی که تقریبا مشهور بین نحویین هم هست که در حروف وضع عام و موضوع له خاص است، یعنی واضع در مقام وضع، یک معنای کلی و عامی را تصور کرده، اما لفظ را در برابر آن معنای عام، موضوع قرار نداده، بلکه در برابر افراد و جزئیات و مصادیق او وضع کرده است.

در وضع عام و موضوع له خاص، در حقیقت یک اشتراک لفظی تحقق دارد، منتها یک اشتراک لفظی است که با یک وضع به وجود آمده، نه با اوضاع متعدده و وضعهای متکثر، اگر لفظی وضع شد و