سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 336

موضوع له جزئیات و افراد و مصادیق بود، چون این افراد بینشان اختلاف و مغایرت و تباین است، به طوری که هیچ وقت نمی توانیم فردی را موضوع قرار بدهیم و یک فرد دیگری را محمول قرار بدهیم. اگر بگویید: «زید عمرو» این قضیه باطل است. درحالی که«زید انسان» درست است، «عمرو انسان» هم درست است، اما«زید عمرو» به صورت حقیقت«قضیه حملیه کاذبه». برای این که بین زید و عمرو نمی شود با توجه به خصوصیات مختلفه ای که دارند، اتحاد وجود داشته باشد.

پس، اگر موضوع له یک لفظی زید یا عمرو یا بکر شد، می شود لفظی که دارای معانی مختلف و متکثره است، یعنی یک مشترک لفظی شما پیدا می کنید که میلیاردها معنا دارد، هر فردی یک معنای این مشترک لفظی است، دیگر مثل لفظ عین نیست که بگوییم: تنها هفتاد و دو معنا دارد، میلیاردها معنا برایش تصور می شود به لحاظ افراد متعدده.

در کلمۀ«من» مشهور بین علمای عربیت و ادبیت، این است که واضع وقتی که لفظ«من» را می خواست وضع کند، کلی مفهوم«الابتداء» را تصور کرده، این مفهوم را در ذهن آورده، لکن لفظ را برای این مفهوم وضع نکرده، بلکه برای مصادیق این مفهوم، جزئیات این مفهوم و افراد این مفهوم وضع کرده است.

بیان نظریۀ مرحوم آخوند(ره) در چگونگی وضع حروف

عقیده مرحوم آخوند(ره) این است که حروف، داخل در قسم وضع عام و موضوع له عام است و بلکه بالاتر مستعمل فیه آن هم عام است، تمام این مراحل ثلاثه«من الوضع و الموضوع له و المستعمل فیه» عام است، لفظ«من» را وقتی می خواسته وضع کند، کلی و مفهوم«الابتداء» را در نظر گرفته، لفظ را هم برای همین کلی وضع کرده است، در مقام استعمال هم در همین کلی استعمال می شود. کأنّ از ایشان سؤال می شود: پس بین کلمه«من» که عنوان حرفی دارد، و بین کلمۀ«ابتداء» که عنوان اسمی دارد، چه فرق می کند؟ ایشان می فرماید: در این مراحل ثلاثه یکسان است، هر دو تصور معنای کلی در آنها شده، برای معنای کلی هم وضع شده، در مقام استعمال هم در همان معنای کلی استعمال می شود، لکن مقام استعمالشان فرق دارد. جای استعمالشان متفاوت است، برحسب آنچه را که واضع مشخص و بیان کرده است، جای استعمالشان متفاوت است.

پس نظریۀ مرحوم آخوند(ره) این است که وضع عام و موضوع له عام است، نظریۀ تفصیل هم در اینجا وجود دارد که بعدا باید ذکر کنیم. اول با حرف مرحوم آخوند(ره) و با اشکالی که ایشان به مشهور علمای ادبیت و عربیت کرده اند، آشنا شویم که این حرف هم ظاهرا، ابتکار مرحوم آخوند(ره) نباشد، اینطوری که گفته می شود، در بین علمای ادبیت، نجم الائمه شارح رضی، این حرف را در باب حروف ذکر کرده که وضع و موضوع له را عام قرار داده، منتها مرحوم آخوند(ره)، در مقام استدلال و تبیین مسأله را خوب توضیح دادند و روشن کردند، اما در کلام نجم الائمه این طول و