سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 34

اگر کسی به ذهنش آمد که اینجا هم چرا دارد؟ لانها منقسم بالمتساویین. جوابش روشن است که این انقسام به متساویین همان معنای زوجیت است، خود زوجیت معنایش انقسام به متساویین است، نه این که«الاربعه زوج لانها منقسمه بمتساویین». انقسام به متساویین همان معنای زوجیت است، اگر کسی گفت: زوجیت معنایش انقسام به متساویین نیست، می گوییم: ما کلمه«زوج» را برداشتنه و کلمه«انقسام بالمتساویین» را جایش می گذاریم و می گوییم: «الاربعه منقسمه بالمتساویین» محمول و عرض این است. عروض انقسام به متساویین برای اربعه، این دیگر نیاز به و واسطه ندارد، بلکه لازم ماهیت اربعه است و غیرقابل انفکاک از اربعه، در عین این که در ماهیت اربعه هم دخالتی ندارد. ماهیت اربعه، انقسام به متساویین نیست، برای این که شش هم انقسام به متساویین دارد، درحالی که اربعه ماهیت خاص خود را دارد.

خلاصۀ صورت اول عروض

پس، یک مورد از هشت مورد این است که در عروض عارض بر معروض هیچ واسطه ای در کار نیست، بلکه خودش عارض معروض می شود، من دون واسطه. این یک مورد و بعد می رسیم کدام ذاتی است و کدام قریب است.

صورت دوم و سوم

مورد دوم و سوم این است که عروض عرض، نسبت به معروض با وجود یک واسطه است و آن واسطه، داخلیه است یعنی چیزی که دخالت در ماهیت معروض دارد، و جزء ماهیت معروض است، آن جزء الماهیه واسطه شده است که این عرض عارض معروض شود.

وقتی که جزء الماهیه را در نظر می گیریم، می بینیم که هیچ ماهیتی بیشتر از دو جزء ندارد، یک جزئش عبارت از جنس است که از آن تعبیر به جزء اعم می کنیم و یک جزئش عبارت از فصل است که از آن تعبیر به جزء مساوی می کنیم.

اما در باب ماهیت، دیگر نمی توانیم جزء اخص تصور کنیم، چطور می شود چیزی در ماهیت چیزی دخالت داشته باشد، مع ذلک اخص از آن چیز باشد؟ اگر اخص از آن چیز است، معنایش این است که آن چیز بدون این جزء هم امکان پذیر است. اگر امکان پذیر است، چطور در جزئی به عنوان جزئیت در ماهیت مطرح است؟

ماهیت مرکب از جنس و فصل است. فصل عنوانش عنوان جزء مساوی است: «کل انسان ناطق و کل ناطق انسان» و جنس عنوانش جزء اعم است: «کل انسان حیوان و لیس کل حیوان بانسان بل یوجد حیوان و لا یکون انسانا» پس، این طور نتیجه می گیریم که اگر واسطه، واسطۀ داخلیه شد، ما دو جور واسطه داخلیه بیشتر نمی توانیم تصور کنیم.