سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 355

نمی توانیم انکار کنیم که استعمال«ابتداء» در مکان«من» یا بالعکس باطل است، از بطلانش نمی توانیم صرف نظر کنیم، لیکن بحث این است که این بیان ایشان آیا می تواند اثبات بطلان استعمال را هم کند؟ بگوید: حالا که استعمال بغیر ما وضع له است، پس کبرایش این است که استعمال بغیر ما وضع له باطل است. چرا باطل است؟ استعمال بغیر ما وضع له آیا مقامش پست تر از استعمال فی غیر ما وضع له است؟ در باب استعاره و مجاز که استعاره هم نوعی است از مجاز، منتهی علاقه اش علاقۀ مشابهت است، شما کلمۀ اسد را در رجل شجاع استعمال می کنید، (بعدا که ان شاء الله به بحث مجازات برسیم، اصلا قبول نداریم که مجاز، استعمال در غیر ما وضع له باشد، اما مشهور و خود مرحوم آخوند(ره) می گویند: مجاز و«منه الاستعاره» استعمال فی غیر ما وضع له است)، عقیده شما هم این است که موضوع له اسد حیوان مفترس است، معنای مجازی مستعمل فیه در آن رجل شجاع است. کسی از شما نپرسید که بین انسان و اسد مگر مغایرت بالنوع تحقق ندارد؟ مگر شما نمی گویید: اسد و انسان متباین بالذات هستند؟ مگر بین انواع هر جنس تباین مطرح نیست؟ انسان و بقر متباین هستند، با این که اسد و رجل شجاع متباین هستند، اما وجود علاقۀ مشابهت است، آن هم نه مشابهت در جمیع خصوصیات، بلکه مشابهت در شجاعت، همین مقدار ارتباط بین رجل شجاع و اسد، مجوّز این شده که شما لفظ اسد را در مباینش که عبارت از رجل شجاع است، استعمال کنید، غایه الامر مجازا، اما استعمال مجاز که باطل نیست، این همه مجازات در لغت وجود دارد.

مرحوم سید رضی ظاهرا کتابی به عنوان«المجازات فی القرآن» نوشته است: پس استعمال مجازی نه تنها باطل نیست، بلکه فصحاء توجه کامل به استعمالات مجازیه دارند. وقتی که استعمال مجازی را تحلیل می کنیم، می بینیم که با این همه مباینتها و مغایرتها، مع ذلک به صرف وجود علاقۀ مشابهت، استعمال مجازی مجوّز پیدا می کند و صحیح می شود. حالا کلمۀ«من» و ابتداء را می سنجیم، می گوییم: اینها که اصلا موضوع له شان یکی است، شما معتقد هستید که از نظر موضوع له هیچ فرقی بین ابتداء و«من» وجود ندارد، استعمالشان هم در همان معنای موضوع له است، در تمام مراحل ثلاثه اینها اتحاد به تمام معنا دارند، فقط اختلافشان در محدودۀ وضع است، آیا این مجرّد اختلاف در محدودۀ وضع سبب بطلان استعمال است یا این که اگر اینجا را با مسألۀ اسد و رجل شجاع مقایسه کنیم، باید بگوییم: همانطوری که در آنجا استعمال صحیح است، اینجا به طریق اولی صحیح است. منتهی شما اسمش را استعمال حقیقی نگذار، شاید یک عنوان سومی هم پیدا بشود، برزخ بین استعمال حقیقی و استعمال مجازی. اما بالاخره نمی توانیم مقام این را پست تر از استعمال مجازی بدانیم و بگوییم: استعمال مجازی صحیح است، اما لفظ«من» را حق نداری که جای ابتداء به کار ببری، این باطل است. چرا باطل است؟ با این که اینها همه چیزشان باهم متحد است، در مراحل ثلاثه بینشان اتحاد تحقق دارد.