سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 356

عمده اشکالی که به مرحوم آخوند(ره)، چه روی این احتمال و چه روی احتمالی که قبلا گفتیم، وارد می شود، این است که این استعمالا به غیر ما وضع له را قبول داریم، «اما اذا کان الاستعمال بغیر ما وضع له، فالاستعمال باطل؟» به چه مناسبتی باطل است؟ پس در حقیقت نتیجه این می شود که راه حل و بیان مرحوم آخوند(ره) با توجه به این مسألۀ، مسلّم است که استعمال«من» در مکان ابتداء باطل است و استعمال ابتداء در مکان«من» باطل است و در آن هیچ مناقشه ای نیست، اما راهی که ایشان طی کرده اند، ما را به اینجا نمی رساند و این نتیجه را نمی دهد که استعمال هریک در مکان دیگری محکوم به بطلان باشد.

نقض استقلالی بودن معنای اسمی و تبعی بودن معنای حرفی

دو اشکال دیگر به مرحوم آخوند(ره) شده که لطیف است و ما در آن دوره که بحث می کردیم، ظاهرا آن دو اشکال را پذیرفتیم، اما دقت کردیم، دیدیم هیچ کدام بر ایشان وارد نیست، در آنها یک مغالطۀ خیلی مخفی بکار رفته است.

1 - از کلام مرحوم آخوند(ره) استفاده می شود که معنای اسمی، یک معنای استقلالی مقصود بالذات و مقصود بالافاده است، اما معنای حرفی یک معنای تبعی غیر مقصود بالذات و غیر مقصود بالاصاله است؛ اشکال این است که هر دو طرفش مورد نقض است، یعنی اینطوری نیست که تمام معانی اسمیه مقصود بالذات و مقصود بالاصاله باشند و از آن طرف هم اینطور نیست که تمامی معانی حرفیه غیر مقصود بالذات و غیر مقصود بالافاده باشند، دو طرف مسأله منتقض است و موارد نقض فراوان دارد. (مقصود از اسم در اینجا اعمّ از فعل است، نه اسم در مقابل فعل و حرف) مواردی داریم که اسم به کار رفته، درحالی که جنبۀ طریقیت دارد، نه جنبۀ موضوعیت، مثل این آیۀ شریفه ای که در رابطۀ با طلوع فجر و جواز أکل و شرب با طلوع فجر وارد شده است: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ» این«یَتَبَیَّنَ» که در اینجا ذکر شده یعنی«حتی تعلم بطلوع الفجر» و علمی که در اینجا ذکر شده، جنبۀ طریقیت دارد، یعنی در این آیۀ شریفه برای علم موضوعیتی قائل نشده اند، بلکه عنوانش، عنوان طریقیت است. معنایش این است که استقلال و اصالتی برایش قائل نیستند، بلکه اصالت برای آن ذی الطریق است، نه آن چیزی که طریق برای او قرار گرفته است. پس چرا می گویید: «یَتَبَیَّنَ» هم که فعل است، فعل هم که همان معنای اسمی دارد و باید مقصود بالاستقلال و مقصود بالذات باشد، درحالی که اینجا جنبه ی طریقیت دارد و هیچ نظری استقلالی به این متعلق نیست.

عدم ارتباط استعمال در معنا به طریقیت و موضوعیت

معلوم نیست که این«حَتّی یَتَبَیَّنَ» در آیه، تبیّن طریقی باشد، بلکه همانطوری که امام بزرگوار در