سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 361

نسبت در آنجایی ملحوظ بالاستقلال است که شما مفهوم نسبت را تصور کنید، اما آنجایی که واقعیت نسبتی را می خواهید ملاحظه کنید، واقعیت آن نسبت طرفین لازم دارد، بدون زید و قائم نمی شود که ملاحظه کنید و اگر بدون زید و قائم نشد«فهذا لیس ملحوظا بالاستقلال».

پس، آن خلطی که به نظر من در اینجا واقع شده، این است که بین عنوان مقصود بالذات و ملحوظ بالذات مغالطه شده است. در«جاء زید مع عمرو» مقصود بالذات افادۀ معیّت است، اما معیّت ملحوظ بالاستقلال نیست و نمی تواند معیّت ملحوظ بالاستقلال باشد، لذا این اشکال ایشان هم به مرحوم آخوند(ره) وارد نیست.

اشکال اساسی بر نظریۀ آخوند(ره) در وضع معنای حرفی

عمدۀ اشکالی که به مرحوم آخوند(ره) وارد است، تنها همان است که بین دلیل و مدعای ایشان تطبیقی نیست. مدعا بطلان استعمال اسم در مکان حرف و بالعکس است و این معنا از آن دلیل استفاده نمی شود. دلیل می گوید: «استعمالا بغیر ما وضع له»، و اما این که استعمال به غیر ما وضع له باطل است، دلیلی بر این قائم نشده است، بلکه دلیل برعکسش است. برای این که استعمال بغیر ما وضع له، مقامش از استعمال فی غیر ما وضع له اگر بالاتر نباشد، پست تر نیست.

بررسی نظریۀ دوم در وضع حروف

قول دومی که در باب حروف است، (این قول هم احتمالا به نجم الائمه سید رضی، شارح کافیه نسبت داده شده است، همانگونه که قول اول هم به ایشان نسبت داده شده بود) قایل هرکه باشد، مدّعی این معناست که اصلا حروف، خالی از وضع است، حروف برای چیزی وضع نشده اند، معنا و موضوع له ندارند، فقط یک جهت وجود دارد که آنها را از لغویّت خارج می کند که در حروف یک جنبۀ علامیّت و اماریت وجود دارد، علامت بر خصوصیتی در رابطۀ با متعلّقشان هستند، در رابطۀ با متعلق اینها نشانگر یک خصوصیتی هستند که آن خصوصیت هم مال متعلّقشان است و به اینها ارتباطی ندارد، آن خصوصیت در«من» که داخل بر کلمۀ«بصره» شد، البته بصرۀ به تنهایی، بصرۀ خالی از«من» این خصوصیت را ندارد، اما وقتی که«من» داخل آن شد، بصره این خصوصیت را پیدا می کند و آن خصوصیت مبتدأ بودن بصره است که خصوصیتی است در رابطۀ با بصره.

این طور نیست که در کلمۀ البصره مبتدائیت لحاظ شده باشد، بصره چه ارتباطی با مبتدائیت دارد؟ خود«من» هم معنا ندارد، در«من» هم معنای ابتداء نیست، اما وقتی که«من» بر سر کلمۀ بصره درآمد و داخل بصره شد، این خصوصیت مبتدائیت در بصره مورد دلالت واقع می شود و مورد افاده قرار می گیرد. شاهدش حرکات اعرابیه است که در آخر کلمات واقع می شوند، حرکات اعرابیه «جائنی زید»، بهتر از«جائنی» آنجایی که زید امکان دارد که هم فاعل باشد و هم مفعول باشد فرضا،