سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 364

اگر در معنای حقیقی خودش استعمال شده، پس این مبتدائیتی که شما به همین کلام می خواهید نفس همین خصوصیت را بیان کنید، آیا به غیر این که در رابطۀ با«من» باید این معنا را ملاحظه کنید، چیز دیگری در کار هست؟ لذا فرق روشنی بین اینجا و آنجا وجود دارد و ما چاره ای نداریم در باب حروف که وضع را قائل شویم و بگوییم که اینها موضوع له دارند، منتهی این که موضوع له آنها چیست، باید محل بحث واقع شود؛ اما به صورت کلی انکار وضع و موضوع له در باب حروف، از هر کسی این حرف و این ادعا ثابت شده باشد، به هیچ وجه قابل قبول نیست.

بررسی سخن مرحوم نائینی(ره) در وضع حروف

قول سوم از مرحوم محقق نائینی(ره) است که ایشان مفصّل در باب حروف وارد شده اند و مطالبی را بیان کرده اند. خلاصۀ حرف ایشان را عرض می کنم تا بعد به تفصیل حرف ایشان بپردازیم.

بین معانی حرفیه و اسمیه تباین ذاتی وجود دارد که اصلا معانی حرفیه با معانی اسمیه ارتباطی به هم ندارند. در حقیقت، نقطۀ مقابل مرحوم آخوند(ره) واقع می شود که مرحوم آخوند(ره) معنای حرفی و اسمی را در تمام مراحل متحد می دانست، وضعا و موضوعا له و استعمالا، ایشان می فرماید: معانی حرفیه با معانی اسمیه قابل ارتباط نیستند و معانی اسمیه معانی اخطاریه است و معانی حرفیه معانی ایجادیه.

معانی اخطاریه عبارت از آن معانی است که با قطع نظر از استعمال شما واقعیتی دارد، چه واقعیت در مقام وجود و چه واقعیت در عالم مفهوم، با قطع نظر از استعمال، واقعیتش محفوظ است.

استعمال به منزلۀ یک دلاّلی واقع می شود، همانطوری که دلاّل ایجاد ارتباط بین بایع و مشتری می کند، بین زوج و زوجه ایجاد ارتباط می کند، این استعمال در رابطۀ با این واقعیتها این نقش را دارد که ذهن شما را متوجه آن واقعیات می کند، منتقل به آن واقعیات می کند. مثلا شما هیچ توجهی به زید نداشتید، در عالم خودتان مشغول مطالعه بودید، اما تا متکلم می گوید: زید، این ذهن شما را با یک سیمی مثل این که متصل می کند به آن معنای واقعی زید، و در حقیقت اخطار می کند آن معنی را در ذهن شما، مجسّم می کند آن معنا را در ذهن شما. پس زید با قطع نظر از استعمال یک واقعیت محفوظ است و استعمال سبب ارتباط بین مخاطب و آن واقعیت می شود، به نحوی که آن واقعیت، مرتسم در ذهن مخاطب می شود و مقصود از واقعیت تنها وجود خارجی نیست، در مفاهیم هم همینطور است، اگر متکلم کلمۀ انسان را استعمال کرد، انسان یک مفهوم است، یک ماهیتی است، شما در حال مطالعه بودید، ذهنتان توجه به انسان نداشت، اما تا متکلم گفت: الانسان، بین شما و بین این مفهوم رابطه برقرار می شود و صورتی از این مفهوم در ذهن شما تجسم پیدا می کند.

معنای اخطاریه معنایی است که استعمال سبب می شود که آن معنای مستعمل فیه در ذهن مخاطب خطور کند و تجسم پیدا کند.