سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 371

این خلاصۀ بیان مفصل مرحوم محقق نائینی(ره) است که از آن اصطلاحا تعبیر کردند به این که معانی اسماء و معانی اخطاریه است و معانی حروف معانی ایجادیه است.

مؤید روایی بر بیان مرحوم نائینی(ره) و نقد آن

ایشان می فرماید: ما روایتی هم داریم که حرف ما را تأیید می کند و این روایتی است که منسوب به مولی الموالی، امیر المؤمنین(علیه السلام) است که ایشان حرف را معنا کرده اند. چون مؤسس علم نحو امیر المؤمنین(علیه السلام) هستند. مؤسس تمامی علوم شیعه بوده اند، من الصدر الی الذیل و کتابی هم در این رابطه است به نام«تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام» که ثابت می کند که تمامی این علوم، ریشه و اساسش مربوط به شیعه است. بالاخره مؤسس علم نحو امیر المؤمنین(علیه السلام) است. در روایت منسوب به ایشان، حرف را اینطوری معنا کرده اند: «الحرف ما اوجد معنی فی غیره» هم کلمۀ«اوجد» در تعریف حرف بکار برده شده و هم معنا را مقید به این کردند که این معنا در غیرش است. معنا در غیرش است یعنی خودش استقلال ندارد، خودش مستقل به معنا بودن و مفهوم بودن نیست. در حقیقت این عبارت را ایشان از دو نظر منطبق با بیان خودشان می دانند، هم این که در باب حرف کلمۀ «اوجد» بکار رفته، دلیل بر این است که حرف دارای معنای ایجادی است، شبیه همان که در باب عقود و ایقاعات مطرح است و هم آن معنای موجد را که خودش استقلالی ندارد. آن معنا در غیر باید جستجو شود. آن معنا استقلال به مفهومیت در او تحقق ندارد. لذا این روایت شریفه را هم به عنوان لااقل یک تأییدی برای بیان خودشان ذکر کردند.

اگر بخواهیم جزئیات کلام ایشان را بررسی کنیم، هم به طول می انجامد و هم شاید چندان ثمره مهمی نداشته باشد، اما دوتا اشکال اساسی به ایشان است که این دوتا اشکال، ظاهرا بنیان کلام ایشان را منهدم می کند و اساس کلام ایشان را از بین می برد. یکی این که در این استعمالاتی که جنبۀ خبری دارد، مخصوصا استعمالاتی که در رابطۀ با حروف است و جنبۀ خبری دارد، شما حکایت می کنید از یک واقعیتی که می گوید: «زید فی المدرسه» این حکایت شما، حکایت از یک واقعیت است که به لحاظ تطابق و عدم تطابق با آن واقعیت، اتصاف به صدق و کذب پیدا می کند. اگر خبر شما مطابق با واقعیت بود، یکون خبر شما صدقا و الا کذبا. ما واقعیتش را می سنجیم، به عبارت روشنتر در این جملۀ«زید فی الدار» ما باید یک واقعیت قبل الاخبار را ملاحظه کنیم و این اخطار را با آن واقعیت قبل الاخبار بسنجیم، ببینیم آیا تطبیق بر آن واقعیت می کند یا نمی کند؟ می گوییم: این آقا گفته: «زید فی المدرسه» برویم ببینیم زید در مدرسه هست یا نه؟ می رویم می بینیم بله زید در مدرسه هست، حالا که زید در مدرسه هست، آیا با بودن زید در مدرسه، «لنا واقعیتان او واقعیات ثلاثه؟» ما سه تا واقعیت داریم یا دوتا واقعیت داریم؟ آیا دوتا واقعیت زید و مدرسه در اینجا تحقق دارد یا یک واقعیت سومی در اینجا تحقق دارد و این واقعیت، حالا که زید در مدرسه تحقق پیدا کرده والاّ ظهر