سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 392

است و دوتای آن اساسی است. اولین اشکال ایشان همین است که در ذهن شما هم هست که ما تا حالا آنچه شنیده ایم، آنچه مثلا در فلسفه دیده ایم، وجودات تقسیمش، تقسیم ثلاثی است«یا واجب الوجود» است یا«وجود جوهر است» یا«وجود عرض است» دیگر قسم چهارمی، برای وجود سراغ نداریم. البته جماعتی از فلاسفه این حرف را زده اند، لکن حرفشان را ما باور نکردیم. ما غیر از وجود واجب و وجود جوهر و عرض، وجود چهارمی نمی توانیم داشته باشیم.

بعد از ایشان سؤال می شود که این مرد بزرگ، دو دلیل محکم اقامه کرد بر وجود چنین واقعیتی، دلیل اولشان: مسأله قضیۀ متیقنه و قضیۀ مشکوکه بود. آنجایی که شما نمی دانید که جسم اتصاف به بیاض دارد، دوتا قضیه متیقنه دارید: یقین به اصل تحقق جسم، یقین به اصل تحقق بیاض در عالم خودش. اما یک قضیه سوم مشکوکی برای شما تحقق دارد«و هو اتصاف الجسم بالبیاض». آیا یک واقعیتی نیست که شما در آن واقعیت شک دارید و اگر به او برسید و ببینید، رفع شک می شود؟ این که شما شک دارید، یک قضیه سومی است و نمی شود قضیه مشکوکه شما با آن دو قضیه متیقنه، اتحاد داشته باشد و حتما باید مغایرت داشته باشد، این دلیل را چگونه رد می کنید؟

صاحب محاضرات می فرماید: ما هم تا اینجایش را قبول داریم. اما چه کسی گفته است که باید این مغایرت در خارج باشد؟ باید بین متیقّنه و مشکوکه مغایرتی باشد. اما در کدام ظرف مغایرت باشد و در کدام موطن مغایرت باشد؟ لازم نیست در خارج باشد. در ذهن هم اگر مغایرت باشد، کفایت می کند. اصل مغایرت وجود داشته باشد، و لو فی عالم الذهن. بعد ایشان مثال می زنند: اگر کسی یقین دارد به این که انسانی در دار وجود دارد. لکن نمی داند که این انسان زید است یا عمرو است. اینجا دو قضیه داریم: یک قضیۀ متیقنۀ«وجود الانسان فی الدار»، یک قضیه مشکوکه«وجود زید فی الدار» این دو قضیه متیقنه و مشکوکه بینشان مغایرت است. اما چه مغایرتی؟ مگر وجود انسان با وجود زید، دوتا واقعیت است؟ مگر شما نمی گویید: «الحق ان وجود الطبیعی عین وجود افراده» با این که وجود زید با وجود انسان مغایرت ندارد به حسب خارج، لکن در عین حال شما دو قضیه دارید. یک قضیه متیقنه به نام«الانسان موجود فی الدار» و یک قضیه مشکوکه به نام«زید فی الدار» این برای شما مشکوک است. شما نمی دانید که زید در دار هست یا نه؟ پس از اینجا باید بفهمیم که لازم نیست که قضیه مشکوکه با قضیه متیقنه، به حسب خارج و واقعیت خارجی، مغایرت داشته باشد. بلکه همان تغایر در ذهن کفایت می کند. پیداست که وجود ذهنی انسان، با وجود ذهنی زید بینشان مغایرت تحقق دارد.

پرسش

1 - خلاصۀ مختار محقق اصفهانی(ره) در معانی حروف را بیان کنید.

2 - دلیل دوم مرحوم اصفهانی(ره) را بیان کنید.

3 - اشکال نقضی آقای خوئی(ره) بر محقق اصفهانی(ره) را بیان کنید.