سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 410

معانی اسمیه به حسب مقام دلالت و افهام وضع شده، ببینیم آیا در آن جملات خبریه که مشتمل بر استعمال حروف است، مسأله چه طوری است؟ همان طوری که عرض کردم چون ایشان پای وجدان و ارتکاز را در کار آورده است، ما هم باید واقعا ببینیم وجدانا مسأله چه طوری است. وقتی که شما الان از مدرسه فیضه می آیید، یک کسی از شما می پرسد که آیا زید در مدرسه هست یا نه؟ شما به صورت جمله خبریه می گویید: «زید فی المدرسه» آیا به حسب مقام اخبار و حکایت، «بما ان کل متکلم و مخبر» چیزی از جیب خودتان اضافه کردید یا همان واقعیت متحققه در خارج و موجوده در خارج را به صورت آینه خبری مطرح کردید؟ این خبر شما نقش یک آینه را دارد، مثل این است که به جای خبر شما، دیوارها کنار برود و شما به چشم خودتان ببینید که زید فی المدرسه» این جایی که مخبر در مقام اخبار از این واقعیت، می گوید: «زید فی المدرسه» چه تضییقی را متکلم ایجاد کرده؟ تضییق معنایش این است که انسان از جیب خودش مایه بگذارد، تقیید، معنایش این است که از اراده خودش استفاده کند، از جیب خودش مایه بگذارد، شما هیچ تضییقی در اینجا مرتکب نشدید پس نیاز به تضییق و ندارد از بحث تضییق خارج شد.

یک قسمت مهم از استعمال حروف در باب جمله خبریه است که نقش حکایت و نقش اخبار دارد، نقش آینه بیان واقع را دارد، اینجا چه تضییقی کردید؟ وقتی که شما از بصره حرکت کردید و سیرتان منتهی به کوفه شده، در مقام بیان این واقعیت می گویید: «سرت من البصره الی الکوفه» چه تضییقی کردید؟ شما به وسیله لفظ، آن واقعیت را نشان داده اید. آن واقعیت خودش مضیق است، آن واقعیت خودش خصوصیت دارد، در مثال«کون زید فی المدرسه» یک اضافه واقعی و یک ارتباط واقعی بین زید و مدرسه است که شما آن مضیق واقعی را نشان دادید. اما چه تضییقی از ناحیه شما در مقام دلالت و در مقام اثبات واقع شد؟ هیچ تضییقی نکردید، شما سرسوزنی از جیب خودتان مایه نگذاشتید بلکه همان واقعیت را کاملا مطرح کردید، بدون سرسوزنی کم یا زیاد. آیا از ناحیه شما تضییق تحقق پیدا کرد؟ یا تقیید تحقق پیدا کرد؟

مثل این که جملات خبریه اصلا از ذهن ایشان مغفول عنه بوده که در جملات خبریه هیچ مسأله تضییق و تقیید مطرح نیست. حکایت، یعنی قبل از آنکه شما خبر بدهید که«زید فی المدرسه» یک واقعیت مضیقی وجود داشت که آن واقعیت مضیق، ارتباط بین زید و مدرسه بود. شما این واقعیت مضیق را در اختیار مخاطب و مستمع گذاشتید، چه تضییق و تقییدی از ناحیه شما برحسب مقام دلالت واقع شد؟ شما مضیق واقعی را مثل آینه مطرح کردید. اگر یک آینه اینجا بود، مثل این آینه هایی که در سرپیچها وجود دارد و ماشین های پشت کوه را نشان می دهد، یعنی آینه این ماشین را که از پشت کوه می آید، نشان می دهد. همین واقعیت را به شما نشان می دهد.، خبر مخبر هم، در رابطه با«زید فی المدرسه» غیر از این مسأله نیست. شما که تضییق نکردید، شما واقعیت مضیق را به اطلاع مخاطب رساندید. واقعیت مقید را در اختیار مخاطب قرار دادید، والاّ شما چه تضییقی