سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 420

شما چرا در باب فاعل و مفعول این حرف را نمی زنید، فاعل که ارتباطش با فعل بیشتر از این است.

فاعل یعنی آن که مرتبط با فعل است. «صدر عنه الفعل» است. مفعول«من وقع علیه الفعل». چطور در «ضرب زید عمروا» نمی گویید: زید متعلق به ضرب است؟ می گویید: زید فاعل ضرب است. عمروا مفعول ضرب است. اگر یک ادیبی بگوید: زید متعلق به ضرب است، شما به او می خندید. جار و مجرور چه گناهی کرده که شما در«سرت من البصره» می گویید: «من» جار، «بصره» مجرور، بعد می گویید: جار و مجرور متعلق به«سرت» است. این متعلق به«سرت» چه معنایی می تواند داشته باشد؟ آن معنایی که می تواند داشته باشد، همین است که ما می گوییم. چون در جار و مجرور واقعیتش یک واقعیت ارتباطی است، حقیقتش یک حقیقت اضافی است، در مقام انتقال و تصور مستمع هم مسأله، مسأله ارتباطی و اضافی است. کانّ نحویین به این معنا توجه داشته اند که گفته اند:

چیزی که حقیقتش، حقیقت ارتباط است، در عالم لفظ هم باید ارتباط داشته باشد، والاّ چه وجهی دارد این حرف را آن که ادیب است، برای ما روشن کند؟ جار و مجرور متعلق به«سرت» است یعنی چه؟ آن جار است و آن هم مجرور است.

پس هرچه شما فکر کنید، به نظر من غیر از این به چیزی نمی رسید که نحویین هم متوجه این نکته و مسأله بوده اند.

نحویین می خواسته اند مقام لفظ و مقام استعمال هم، عین مقام واقعیت و مقام حقیقت باشد.

بگویند: همان طوری که در آنجا تعلق در کار است و بدون تعلق، امکان ندارد، این تعلق را ما می آوریم در عالم لفظ هم پیاده اش می کنیم و می گوییم: «من البصره» جار و مجرور متعلق به«سرت».

اما در«ضرب زید عمروا» با این که بین فاعل و فعل، کمال ارتباط هست، بین مفعول و فعل کمال ارتباط هست، اما چون فاعل یک معنای استقلالی دارد و مفعول یک معنای استقلالی دارد، هیچ لزومی ندارد که بگوییم: زید و عمروا متعلق به ضرب است، اما اینجا لزوم دارد روی همان نقش واقعیتش.

لذا آنچه را که در بحث امروز عرض کردم در رابطه با جمله خبریه و در رابطه با حروفی مثل «من» و«الی» و اشباه«من» و«الی» است، چون یک سری حروف دیگر هم داریم.

پرسش

1 - نظریۀ استاد پیرامون معانی حروف را توضیح دهید.

2 - مراحل تصوری و تصدیقی در جملات اخباری را بیان کنید.

3 - شاهدی از ادبیات عرب بر نظریۀ استاد بیان کنید.