سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 430

وضع عام و موضوع له خاص، اولا تعدد وضع در کار نیست؛ به یک وضع، واضع لفظ را در برابر معانی متعدد، وضع کرده است. معانی چه مقدار تعدد دارد؟ به اندازۀ تعداد افراد این عام که هرچه عام، افراد بیشتر داشته باشد، معنای موضوع له متعددتر است. اگر یک میلیون فرد داشته باشد، یک میلیون معنای موضوع له مطرح است. برای این که ما که می گوییم: موضوع له خاص است، بین این خصوصیات تباین و مغایرت است و لفظ هم برای خصوصیات وضع شده و خصوصیات هم متغایر و متباین است، لذا لازمۀ التزام به وضع عام، موضوع له خاص، التزام به یک اشتراک لفظی به این کیفیت است که«وضعه واحد و موضوع له متعدد» و تعددش هم الی ما شاء الله، به اندازۀ تعدد افراد عام و تکثر افراد عام است.

روی این مبنا استفاده می شود که چه مانعی دارد ما در«سر من البصره الی الکوفه» به لحاظ این که یک معنای کلی است بگوییم: لفظ«من» در معانی متعدده استعمال شده است؟ البته اینجا تعددش به تعدد افراد عام نیست، چون یک طرفش سیر و یک طرفش بصره است، هر مقداری که در اینجا تعدد تصویر می شود بگوییم: لفظ«من» در معنای متعدد استعمال شده است.

عدم جواز استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد

اگر کسی بگوید که استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد جایز نیست و بلکه مستحیل است. می فرمایند: در جواب می گوییم: اولا استحاله را قبول نداریم، این بحث را ان شاء الله در آتیۀ نزدیک مطرح می کنیم، ببینیم آنطوری که مرحوم آخوند(ره) در کفایه فرمودند که استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد محال است، آیا واقعیت مسأله اینطور است یا استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنا محال نیست؟ اولا: ما این را قبول نداریم، در موارد مختلف مشترک لفظی را نمی پذیریم و بر فرضی هم که بپذیریم و در مثل کلمۀ عین قبول کنیم، می فرمایند: این محالیت را در آنجایی می پذیریم که مشترک دارای یک معنای استقلالی باشد، مثل کلمۀ عین که هریک از معانی عین به لحاظ این که عین«اسم من الاسماء»، معنایش استقلال دارد، عین باکیه معنی مستقل، عین جاریه معنی مستقل، اما در اینجایی که مسأله، مسألۀ تبعیت است و یک معنای تبعی دربارۀ کلمۀ «من» و«الی» مطرح است هیچ مانعی ندارد که به تبع، پنجاه معنا اراده شده باشد و هیچ گونه استحاله ای در اینجا پیش نمی آید.

خلاصۀ جواب امام بزرگوار در این رابطه، با این که مقرر هم خوب مسأله را بیان نکرده، این است که مانعی ندارد در«سر من البصره الی الکوفه» کلیتی قائل بشویم، کلیّت در محدودۀ سیر و بصره و بگوییم که لفظ«من» در محدودۀ آن کلی، اگر پنجاه فرد داشته باشد، در همه استعمال شده و بین«سر من البصره الی الکوفه» و«سرت من البصره الی الکوفه» همین فرق وجود دارد که در«سرت من البصره الی الکوفه» «من» تنها در یک معنا استعمال شده، اما در«سر من البصره الی الکوفه» در