سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 44

مرفوعه» آیا مجازی در کار است؟ پس ضمن این که مرفوعیّت به واسطۀ فاعلیّت عارض کلمه می شود، عروض و اسنادش به کلمه هم علی سبیل الحقیقه است و ما ملاک در عرض ذاتی را هم همین می دانیم. پس: «العرض الذاتی ما یکون حمله علی المعروض و توصیف المعروض به علی سبیل الحقیقه» و عرض قریب آن است که«حمله علی المعروض و توصیف المعروض به لیس علی سبیل الحقیقه بل علی سبیل المجاز و المسامحه».

خلاصۀ نظریات دربارۀ عرض قریب و ذاتی

پس تا حال، ما به دو قول در باب عرض ذاتی برخورد کردیم:

1 - قول مشهور است که«ما یلحق الشّیء لذاته أو لأمر یساویه».

2 - قول مرحوم آخوند(ره) و قبل از ایشان، مرحوم محقق سبزواری(ره) و احتمالا مرحوم صدر المتألهین است.

اینها می گویند: عرض ذاتی آن است که«عروضه علی نحو الحقیقه» باشد که در نتیجه از آن اقسام هشتگانه ای که ذکر کردیم، یک صورت به عنوان عرض قریب مطرح است و اما هفت صورت دیگر، حتی در«الماء حار» با این که واسطه خارجی است، در عین حال مباین است. چون بین ماء و آتش تباین و تضاد کلی تحقق دارد. لکن در عین حال، عروض حرارت برای ماء، به نحو حقیقت است و کسی نمی تواند بگوید آبی که در مجاورت آتش قرار گرفته است و ساعتها کسب حرارت کرده، اگر «حار» را به او نسبت دهیم، باید به صورت مجاز باشد، با این که واسطه خارجیه و مباین است، مع ذلک اتصاف ماء به حرارت و«حمل الحار علی الماء یکون علی نحو الحقیقه.»

یک مورد باقی می ماند و آن جایی است که مثل حرکت سفینه باشد که مجازا به جالس سفینه نسبت داده می شود یا حرکت سیاره که روی مبنای مرحوم آخوند(ره) در کفایه، مجازا به جالس سیاره نسبت داده می شود. این دو قول در باب تفسیر عرض ذاتی است. بالاخره کدامیک باید انتخاب بشود؟

نظریۀ علامۀ طباطبائی(ره) دربارۀ عرض ذاتی و قریب

اشاره

برای تکمیل بحث لازم است قول سومی هم نقل شود و آن قولی است که مرحوم علامۀ طباطبائی(ره) در حاشیه اسفار ذکر کرده اند. ایشان از مشهور هم فراتر رفته اند. ظاهر بیان ایشان این است که عرض ذاتی اصلا بدون واسطه حمل بر معروض می شود. آن جایی که واسطه در کار باشد، از حریم عرض ذاتی بیرون است. عرض ذاتی یعنی آنکه معروض، بالذات اقتضای آن عرض را داشته باشد و بین عرض و معروض هیچگونه واسطه ای در کار نباشد. ایشان در آخر کلامشان می فرماید: این حرفی که من می زنم، راجع به علوم برهانیه است. اما مثل فقه و اصول و حتی صرف و