سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 441

انسان انتقال به زید پیدا می کند، مغایرت مفهومیشان کاملا روشن است. اما آنچه یک قدری ابهام دارد این است که آیا بین زید و انسان مغایرت ماهوی وجود دارد یا نه؟ اگر مغایرت ماهوی وجود نداشته باشد باید«زید انسان» هم حملش، حمل اولی ذاتی باشد، برای این که در حمل اولی ذاتی همان اتحاد ماهوی کفایت می کند، چه تغایر مفهومی داشته باشد یا نداشته باشد. زید و انسان از نظر ماهیت متغایرند؟ برای این که زید عبارت از آن فرد مقیّد به خصوصیات فردیه است.

به عبارت روشن تر؛ یک وقت می گویید: ماهیت انسان چیست؟ «حیوان ناطق»، اما یک وقت می گویید: ماهیت زید چیست؟ ماهیت زید«حیوان ناطق» فقط نیست، ماهیت زید، حیوان ناطق مقیّد به خصوصیات شخصیه و فردیۀ زید است. لذا زید و عمرو دو ماهیت متباین به تمام معنا دارند.

آنقدر متباین هستند که نه در مفهوم و نه در ماهیت و نه در وجود متحد نیستند، و لذا قضیۀ حملیه بین زید و عمرو را نمی توانید تشکیل بدهید و غلط است، برای این که هیچ یک از این عناوین ثلاثه که عبارت از اتحاد مفهومی، اتحاد ماهوی و اتحاد وجودی است، بین زید و عمرو وجود ندارد. در حالی که زید و عمرو در ماهیت«حیوان ناطق» مشترک هستند. پس معلوم می شود که ماهیت زید، حیوان ناطق مقیّد به خصوصیات فردیه است، مقیّد به خصوصیات مصداق انسان است، آن خصوصیاتی که مجموعه اش زید را تشکیل می دهد. و این ماهیت، غیرماهیت انسان است. لذا نمی توانیم بگوییم: «زید انسان» اتحاد ماهوی دارد، تنها رابطه ای که بین زید و انسان وجود دارد همان ارتباط در مقام وجود است، یعنی ماهیت«حیوان ناطق» در ضمن زید تحقق پیدا کرده، «لأنه فرده و مصداقه». پس قضیۀ«زید انسان» فاقد اتحاد من حیث الماهیه است، فقط اتحاد وجودی و من حیث الوجود در اینجا مطرح است.

تقسیم قضایای حملیه به حمل شائع صناعی

اشاره

در قضیۀ حملیۀ به حمل شایع صناعی هم آن طوری که محققین بزرگی از فلاسفه می گویند: دو نوع قضیۀ حملیۀ به حمل شایع صناعی داریم: یک نوعش مثل همین«زید انسان» است. خصوصیت «زید انسان» این است که زید، مصداق واقعی و فرد حقیقی انسان است، یعنی دیگر برای فردیتش للانسان واسطه لازم ندارد، چیزی نیامده بین زید و بین انسان واسطه بشود بلکه خودش فرد و مصداق واقعی انسان است بدون مسامحه و بدون تجوز. اما گاهی در بعضی از قضایای حملیۀ به حمل شایع صناعی این خصوصیت وجود ندارد، بلکه یک واسطه در کار است، مثل این که اگر گفتید:

«الجسم أبیض»، بین جسم و أبیض نه اتحاد مفهومی و نه اتحاد ماهوی در کار نیست، قضیه حملیه به حمل شایع صناعی است؛ اما با«زید انسان» هم فرق می کند، برای این که می گویند: جسم، خودش مصداق بلا واسطۀ أبیض نیست، واسطه ای در کار است که عبارت از بیاض است. اول قضیۀ«البیاض أبیض» مطرح است مثل«زید انسان»، و جسم برای این که معروض بیاض واقع شده و با آن رابطه پیدا