سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 446

همین طور در نوع دوم قضیۀ حملیۀ به حمل اولی ذاتی، «الانسان حیوان ناطق» که گفتیم: بین موضوع و محمول مفهوما مغایرت وجود دارد، اما ماهیتا و وجودا هیچ گونه مغایرتی تحقق ندارد.

اگر کسی در تشکیل قضیۀ«الانسان انسان» به عنوان یک قضیه مناقشه بکند دیگر در«الانسان حیوان ناطق» جای مناقشه نیست، برای این که«الانسان حیوان ناطق» یک قضیه ای است که سرتاپای منطق را تشکیل می دهد، و قضیۀ مفیدۀ به تمام معناست. با تمام خصوصیاتی که در آن هست آیا در واقعیت «الانسان حیوان ناطق» ما چه چیزی ملاحظه می کنیم؟ آیا در واقعیت، یک انسانی است و یک حیوان ناطقی هست و بین حیوان ناطق و انسان یک واقعیت سومی به نام نسبت وجود دارد؟ یا این که واقعیت انسان، همان واقعیت حیوان ناطق است، ماهیت و حقیقت و وجود یکی است و مغایرتش فقط در رابطۀ با مفهوم است؟ قضیۀ محکیه از چه نسبتی حکایت می کند، آیا در قضیۀ معقوله به تبع قضیۀ لفظیه نسبت تحقق دارد؟ می بینیم در«الانسان حیوان ناطق» مسألۀ نسبت نمی تواند تحقق داشته باشد، برای این که منتسبین ندارد، دو شیء در کار نیست، تا این که بین این دو شیء یک نسبتی تحقق داشته باشد.

قضیۀ حملیۀ به حمل شائع صناعی

اما قضیۀ حملیۀ به حمل شایع صناعی، دو نوع است: اول - موضوع، مصداق واقعی محمول است و حقیقتا عنوان فردیت برای محمول دارد، مثل«زید انسان»، دوم - فردیت موضوع برای محمول تبعی است، آنچه مصداق برای محمول است، چیزی است که عارض بر این موضوع شده است، یعنی در حقیقت، واسطه ای در کار است. در اینجا موضوع ذاتا مصداق برای محمول نیست، اما به وساطت واسطه، مصداقیت پیدا می کند، لذا مصداقیتش، مصداقیت عرضیه است، مثل«زید أبیض»، هر دو را ما باید ملاحظه بکنیم.

مقصود از«زید انسان» چیست؟ می خواهد بگوید: زید، کلی است؟ این که معنا ندارد. می خواهد بگوید: ماهیتش همان ماهیت انسان است؟ عرض کردیم که ماهیت زید، غیر از ماهیت انسان است، پس معنای آن چیست؟ معنایش یعنی«زید مصداق طبیعه الانسان» است. معنای اتحاد وجودی و اختلاف در ماهیت و مفهوم این است، چون حمل شایع صناعی آن است که فقط موضوع و محمول در مقام وجود باهم اتحاد دارند، در مقام مفهوم و ماهیت متغایر هستند. لذا ماهیت زید غیر از ماهیت انسان است، اگر غیر شد پس«زید انسان» معنایش چیست؟ اگر می گوید: «مفهوم زید، عین مفهوم الانسان؟» دروغ است. اگر می گوید: «ماهیه زید عین ماهیه الانسان»؟ این هم دروغ است.

پس آنچه در«زید انسان» راست است این است که«زید فرد الانسان» «زید مصداق الانسان». اگر معنای«زید انسان»، «زید مصداق الانسان» شد آیا ما در خارج زید و مصداق داریم و بین مصداق و زید یک نسبتی تحقق دارد؟ یعنی ما در خارج سه واقعیت داریم: زید و مصداق انسان و نسبتی است