سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 452

«الجسم ثابت له البیاض»، «بکر علی السطح» یعنی«مستقر علی السطح»، «کائن علی السطح»، لذا به اینها قضایای مؤوّله می گویند، یعنی تأویل می شوند، رجوع به کائن و ثابت و مستقر و امثال ذلک می کند.

اگر با دید نحویین این قضایا را بررسی کردیم، مسألۀ ما خیلی روشن است، برای این که«زید فی الدار» یعنی«زید کائن فی الدار»، اگر خبر ما«کائن فی الدار» شد دیگر با«زید قائم» هیچ فرق نمی کند، برای این که یک طرف نسبت، زید و طرف دیگر، دار است، اما بین زید و«کائن فی الدار» هیچگونه مغایرتی نیست، «کائن فی الدار» همان زید است و زید هم همان«کائن فی الدار» است. این طور نیست که ما دو شیء داشته باشیم، یکی زید باشد و یکی«کائن فی الدار» باشد، و بین این دو هم نسبتی در کار باشد؛ به همان صورتی که در مسألۀ«زید قائم» ارتباط است. بین زید و قائم اتحاد برقرار است، و اتحاد با نسبت نمی سازد. نسبت، طرفین لازم دارد، در اتحاد نسبتی وجود ندارد. اگر معنای«زید فی الدار»، «زید کائن فی الدار» شد، «کائن» به عنوان خبر محذوف در این قضیۀ حملیه مطرح باشد، و«فی الدار» هم متعلق به این محذوف باشد، نتیجه این می شود که«زید فی الدار» هم خالی از نسبت است. «الجسم له البیاض» هم خالی از نسبت است، برای این که معنایش«الجسم ثابت له البیاض» است، و خبر جسم هم«ثابت له البیاض» است، و«ثابت له البیاض» با جسم مغایرتی ندارد، بلکه کمال اتحاد بین اینها تحقق دارد.

اگر این دید نحویین را کنار بگذاریم و گفتیم که این کائن را قبول نداریم، اینها حرفهائی است که آنها درآورده اند، «الجسم له البیاض» جسم مبتدا است و«له البیاض» هم خبرش است، اشکالی ندارد که جار و مجرور بدون این که به حسب ظاهر و واقع متعلق به چیزی باشد خودش خبر واقع بشود.

اینجا دو جواب داریم: یک جواب این است که این نسبتی را که«الجسم له البیاض» دلالت دارد، آیا به عنوان قضیه و جمله، از کلام استفاده می شود؟ یعنی چون قضیۀ حملیه مشتمل بر نسبت است، این قضیه دلالت بر نسبت می کند یا این که به عنوان این که در این قضایا، حروف به کار رفته است، و حروف دلالت بر نسبت دارد؛ می باشد؟ وقتی که شما می گویید: «الجسم له البیاض» و هیچگونه تقدیر و تأویلی در این جمله به کار نمی برید، می گوییم: نسبتی در کار است. لیکن کلام در این است که آیا این نسبت در رابطۀ با قضیه و جمله مطرح است یا این که این نسبت مستقلا به حرف(لام) ارتباط دارد؟ آیا کلمۀ«له» است که دلالت بر این نسبت می کند یا جمله دلالت بر این نسبت می کند؟

کلام مشهور در اجزاء قضایا و ردّ استاد

مشهور قضیه را مرکب«من ثلاثه اجزاء» می دانند و یک جزء را به نام نسبت قرار می دهند و می گویند: این نسبت در رابطۀ با قضیه است، یعنی در قضیۀ حملیه«حمل المحمول علی الموضوع» به این مسأله دلالت دارد. می گوییم: آنچه دلالت بر نسبت می کند در«الجسم له البیاض» عبارت از