سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 458

هست ارتسام پیدا می کند، و قضیۀ معقوله تشکیل داده می شود. لذا هیچگونه اختلافی بین این قضایا در مقام حکایت نمی تواند تحقق داشته باشد. قبل از شروع در بحث گفتیم که اساس در این قضایا، در مراحل ثلاثه، همان واقعیت مسأله است، آنها هم به دنبال همان واقعیت هستند. لذا اگر ما در واقعیت، نسبتی را ملاحظه نکردیم، دیگر معنا ندارد که در قضیۀ لفظیه قائل به نسبت بشویم، یا در قضیۀ معقوله مسألۀ نسبت را مطرح بکنیم.

(سؤال... و جواب استاد): شما که قبول کرده اید که در واقعیت، نسبت وجود ندارد پس چاره ای نیست که در قضیۀ لفظیه و معقوله هم این معنا را قبول داشته باشید.

ملاک حمل محمول بر موضوع در قضایای حملیه و مراتب اتحاد

ملاک حمل محمول بر موضوع در قضایای حملیه چیست؟ عبارت از همان چیزی است که مرحوم آخوند(ره) در باب مشتق ذکر کرده اند، اگرچه از کلام مرحوم آخوند(ره) در بحث استعمال لفظ و ارادۀ نوع، استفاده می شود که حرف مشهور را پذیرفته اند و مسألۀ ترکّب قضایا من ثلاثه اجزاء، مورد قبول ایشان بوده است؛ لیکن در باب مشتق کأنّ از این معنی، عدول کرده اند.

ایشان ملاک و مناط را در باب حمل عبارت از اتحاد و هو هویّت می داند. هو هویت، هوی اول اشارۀ به موضوع است و هوی دوم اشارۀ به محمول است. می گوید: این موضوع و این محمول است، بین موضوع و محمول اتحاد و هو هویت تحقق دارد، منتهی چه اتحاد و چه هو هویتی؟ هو هویت خودش مراتب و درجاتی دارد، نازلترین درجه اش هم که عبارت از هو هویت در وجود خارجی است، در مقام حمل کفایت می کند. اگر شما یک مرتبه از هو هویت پیدا کنید، مصحّح تشکیل قضیۀ حملیه و حمل المحمول علی الموضوع خواهد بود.

بالاترین مرتبۀ اتحاد و هو هویت جایی است که اتحاد در وجود خارجی و در ماهیت و در مفهوم باشد. مثل«الانسان انسان» «الانسان بشر» که در تمام مراحل، بینشان اتحاد و هو هویت تحقق دارد، بین موضوع و محمول هم در وجود خارجی و هم در ماهیت و هم در مفهوم، اتحاد و هو هویت مطرح است. درجۀ دوم جایی است که در عالم مفهوم، بینشان اتحاد و هو هویتی وجود ندارد، لیکن در مقام ماهیت، وجود خارجی، در این دو مرحله بینشان اتحاد و هو هویت است، مثل«الانسان حیوان ناطق». مرحلۀ سوم عبارت از همان اتحاد و هو هویت در وجود خارجی است، مثل حمل شایع صناعی«زید انسان» که اتحاد و هو هویتش تنها در مرتبۀ وجود خارجی است. این نازلترین مرتبۀ اتحاد و هو هویت است، برای این که اگر از این مرحله هم گذشتیم دیگر مسألۀ اتحاد و هو هویت نمی تواند مطرح باشد.

وقتی که قضیۀ«زید انسان» تشکیل شد اگر به ملاک اتحاد و هو هویت خارجیه باشد این قضیۀ حملیه درست است، اما اگر کسی به ملاک اتحاد در ماهیت، قضیۀ«زید انسان» را تشکیل داد«هذه