سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 464

مراد از اختلاف بین خبر و انشاء و اقسام جمله ها

اشاره

مقصود ایشان از خبر و انشاء چیست؟ چرا بین اسماء و حروف، فرق قائل شده اند؟ آیا می خواهند بین«ضرب زید» و«اضرب» فرق بگذارند چونکه«ضرب زید» خبر است و«اضرب» فعل امر و انشاء است؟

مقدمه ای برای روشن شدن محل بحث بیان می کنیم. جملاتی را که متکلم در مقام افادۀ مقصود به کار می برد، سه قسم است: یک قسم جملاتی است که تمحض در اخبار دارند، یعنی در مقام انشاء به هیچ وجه استعمال نمی شوند و اگر کسی هم در مقام انشاء بخواهد آنها را استعمال کند، صحیح نیست، مثل جملۀ«زید قائم» این«جمله خبریه محضه» هر وقت متکلم بخواهد از این واقعیت یعنی اتحاد که ما دیروز از آن تعبیر به اتحاد بین قائم و زید، و هو هویّت زید و قائم کردیم، خبر بدهد و این هو هویّت و اتحاد را در اختیار مخاطب و مستمع قرار بدهد تا مستمع هم بداند که چنین واقعیتی تحقق دارد، از«زید قائم» استفاده می کند. اما جملۀ«زید قائم» هیچ وقت در مقام انشاء بکار نمی رود، لذا اگر کسی این جمله را بگوید و معنای انشائی از آن اراده کند، این استعمال صحیح نیست، این سنخ از جملات تمحض در خبریت دارد.

قسم دوم جملاتی هستند که تمحض در انشاء دارند، «لا یتحقق بها الا الانشاء» مثل صیغۀ«افعل»، متکلم به هر غرضی که صیغۀ افعل را بکار ببرد، چه ارادۀ وجوب بکند«امر انشایی» و چه اراده استحباب بکند«امر انشایی»، و چه صیغۀ افعلی باشد که در مقام توهّم حظر وارد شده باشد و دلالت بر جواز می کند. همان جواز هم«امر انشائی» یعنی با صیغۀ افعل، انشاء مشروعیت و جواز ارتکاب این فعل را می کند. البته گاهی از اوقات صیغۀ افعل معانی دیگری هم دارد، لیکن آنها معانی غیر حقیقی است، و ما بحث در معنای حقیقی این جملات داریم.

قسم سوم: جملاتی که گاهی در مقام اخبار و گاهی در مقام انشاء بکار می روند، جمله و کلام واحد است، اما گاهی از آن استفادۀ خبری و گاهی انشائی می شود، مثل این که متکلم بگوید: «بعت داری»، این«بعت داری» گاهی در مقام اخبار از ما سبق است، می خواهد بگوید: یک ماه پیش من خانه ام را فروختم، جنبۀ خبری و حکایت و وقوع امر محقق در گذشته دارد؛ گاهی هم در صیغۀ بیع از آن استفاده می شود، وقتی می گوید: «بعت داری» به عنوان انشاء البیع و انشاء الملکیه است. این که باطن و حقیقت انشاء چیست؟ ان شاء اللّه بعد از این بحث درباره اش صحبت می کنیم.

پس قسم سوم جملات خبریه گاهی در مقام انشاء و گاهی در مقام اخبار بکار می روند، مثل «بعت» و«انکحت» و امثال ذلک، جملات خبریه ای که به عنوان فعل مضارع استعمال می شوند ولی گاهی مقصود از آنها انشاء است، مثل این که از امام سؤال می کنند که مثلا فلان شخص نمازش چطور است؟ امام می فرماید: «یعید صلاته» نمازش را اعاده می کند، این«یعید» فعل مضارع است، لیکن در مقام انشاء بکار رفته است، و از آن وجوب استفاده می شود؛ گاهی هم از کلمۀ«یعید» به عنوان اخبار