سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 466

اشکالات بر کلام آخوند(ره)

یک اشکال برمبنای خود مرحوم آخوند(ره)، به ایشان وارد است و یک اشکال هم راجع به اصل مطلب است. آن اشکالی که روی مبنای خودشان بر ایشان وارد است در فرق بین حروف و اسماء است، نتیجۀ ادله ایشان این شد که امتناع دارد، مسألۀ خصوصیت در موضوع له و به تبع او مستعمل فیه نقش داشته باشد. چه مقصود از خصوصیت، خصوصیت ذهنیه باشد، برای این که اگر خصوصیت ذهنیه باشد، معنای خصوصیت ذهنی لحاظ است که تالی فاسدهای زیادی دارد. و چه معنا، خصوصیت خارجیه باشد، که گفتند: لازمه اش اشکالی است که در«سر من البصره الی الکوفه» وجود دارد. نتیجۀ بحث در آن پایه این بود که کلام مشهور نه تنها درست نیست بلکه«یستحیل» که ما راه مشهور را در باب فرق بین حروف و اسماء، طی بکنیم. چون مشهور می گفتند: اسماء وضعشان عام و موضوع له شان عام است ولی حروف وضعشان عام و موضوع له آنها خاص است، و بعد از آن که استحاله در کار آمد، دیگر چاره ای جز این نبود که همان مبنای ایشان اخذ بشود، که حروف و اسماء در تمام مراحل یکسانند، لیکن ظرف و مقام استعمالشان متفاوت است.

اگر این راهی را که آخوند طی کرد و مبنای آن راه را استحاله قرار داد و در نتیجه به ضرس قاطع مسألۀ حروف را با آن کیفیت تمام کرد، چرا در خبر و انشاء با کلمۀ«لا یبعد» مسأله را مطرح می کند؟ معنای«لا یبعد» این است که بعید نیست که مسأله اینطور باشد، اما امکان هم دارد که مسأله طور دیگری باشد و«بعت» اخباری با«بعت» انشائی فرق داشته باشد. منتها شما می فرمایید: بعید نیست که آنها را هم در ردیف حروف بیاییم و مغایرتشان را مربوط به مقام استعمال بدانیم، اما بگوییم: در موضوع له و مستعمل فیه یکنواخت هستند، اینجا این سؤال مطرح می شود که چه خصوصیتی در باب خبر و انشاء وجود دارد که مسألۀ خبر و انشاء با کلمۀ«لا یبعد» مطرح می شود، اما مسألۀ اسماء و حروف به ضرس قاطع روی یک پایه ای که استحالۀ کلام مشهور را دلالت می کرد، مطرح بشوند.

نتیجه این شد که بین حروف و اسماء هیچ گونه مغایرتی نباید وجود نداشته باشد. این سؤال از مرحوم آخوند(ره) است: خصوصیت خبر و انشاء چیست که شما اینجا را با کلمۀ«لا یبعد» مطرح کردید، اما آنجا به ضرس قاطع فرق بین اسماء و حروف را بیان کردید؟

تفاوت حقیقی بین اسماء و حروف

اشاره

واقع مسأله این است: همان طور که مرحوم آخوند(ره) روی مبنای خودشان مشی کرده اند ما هم در فرق بین«بعت» خبریه و«بعت» انشائیه روی مبنای حروف، مشی می کنیم. بیان کردیم که بین اسماء و حروف تفاوت واقعی و حقیقی تحقق دارد، اسماء از یک سری از واقعیت ها و حروف از واقعیت دیگری حکایت می کنند، اگر بخواهیم هر دو را روی یک کلمه و عنوان پیاده بکنیم، فرق بین ابتداء و«من» این است: لفظ ابتداء«اسم من الاسماء» از مفهوم ابتداء حکایت می کند، اما کلمۀ«من» از