سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 467

معنونها و نسبتهای ابتدائیۀ خارجیه که بین سیر و بصره، بین کتاب و مطالعه، بین انسان و شروع به خوردن غذا، حکایت می کند. در جایی ابتداء، تحقق پیدا می کند که دو طرف باشد، گفتیم: «من» از این واقعیتهای خارجیه و نسب و اضافات، حکایت می کند، بین معنای«من» و لفظ«الابتداء» فرق کامل تحقق دارد، و ما نمی توانیم اینها را در موضوع له و مستعمل فیه یکسان ببینیم.

در فرق بین انشاء و خبر، ولو این که در باب«من» و ابتداء دوتا لفظ مطرح است، یکی لفظ ابتداء به عنوان«انّه اسم من الاسماء» و یکی لفظ«من»، «بما انّه حرف من الحروف» است. اما در باب«بعت» ما دو لفظ نداریم، یک جمله است، اما چه مانعی دارد که همین جمله دارای دو حقیقت و دو معنا باشد؟ دو معنای متضاد که حقیقتا باهم اختلاف دارند. «بعت» خبری، خبر معنایش حکایت از یک واقعیت محقق در خارج، آن هم در زمان گذشته است. «بعت» انشایی فاقد مسألۀ حکایت است، به نفس هذه الجمله، انشاء معامله می کند، روی جهتی که ان شاء اللّه عرض می کنیم که بعضی از مفاهیم، قابلیت انشاء دارند، اینطور نیست که کلّ مفاهیم قابل انشاء باشند.

لذا مانعی ندارد که بگوییم: «بعت» خبری مغایر با«بعت» انشایی است، نه«مغایر من جهه مقام الاستعمال»، نه«مغایر من جهه ظرف الاستعمال»، بلکه«مغایر من جهه مستعمل فیه، مغایر من جهه موضوع له»، «بعت» خبری«وضع للحکایه عن تحقق البیع» و«بعت» انشایی«وضع للانشاء البیع به» انشاء و خبر دو معنای متضادّند و در مقابل هم قرار گرفته اند، خبری از موجود اخبار می کند و انشاء به خود این ایجاد می خواهد تحقق پیدا بکند.

نظر استاد در تفاوت حقیقی بین اسماء و حروف

اگر ما روی مبنایی که در باب حروف عرض کردیم، چنین معنایی را بگوییم، عرف هم مساعد با این معنا هست. این که ایشان می فرماید: معنای«بعت» خبری و«بعت» انشایی فروختن است، خود این هم یک مغالطه است، برای این که این حرفهایی که در«بعت» می زنیم عین همین حرفها در کلمۀ فروختن فارسی پیاده می شود، لغت فقط فرق کرده، خود فروختن فارسی«له معنیان»، فروختم یعنی منزلم را در گذشته فروختم، یا به این فروختم، انشاء بیع و فروش می کنم.

پس ما اگر هردو را به معنای فروختن معنا کردیم، معنایش اشتراک در معنا نیست، خود فروختن «فیه جهتان»، «قد یستعمل فی مقام الاخبار» منتها به عنوان لغت فارسی، «قد یستعمل فی مقام الانشاء» به عنوان ایجاد معامله، لذا عین همین بحث«بعت» در کلمۀ فروختن هم پیاده می شود، آیا فروختن خبری و فروختن انشایی«له معنیان»؟ یا این که یک معنا دارد، منتها جای استعمالش و ظرف استعمالش متغایر است. اگر در همین فروختن فارسی هم دقت بکنیم، دو معنای متضاد دارد، فروختن به عنوان حکایت معنایش با فروختن به عنوان انشاء فرق می کند، نه این که هر دو یک معنای مشترک به تمام معنا داشته باشند.