سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 470

آیا«بعت» و«انکحت» از نظر وضع استقلال دارند؟ اگر ندارند چطور دو معنا برای«بعت» تصور می کنید؟ و اگر دارند چه چیزی برای این معنا وضع شده است؟ هیئت یا ماده؟ یا مجموع هیئت و ماده؟ مجموع هیئت و ماده که وضع ندارد. هیئت به تنهائی، ضربت است، که خبر محض است، مادۀ به تنهائی هم در«باع فلان داره» هیچ معنای انشایی ندارد. پس آنچه را در معنای خبر و انشاء قائل به وضعش هستید، چیست؟

این مشکل سبب شد آن حرف دیروز که«بعت» خبری یک معنا و«بعت» انشایی یک معنای دیگری دارد، را بپذیریم و در دورۀ گذشته هم ما همان حرف را کاملا پذیرفتیم. اما این اشکال با آن حرف نمی سازد، جملۀ خبریه در یک لفظ مغایر با جملۀ انشائیه است، نه در«زید قائم» و«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ، اینجا که بحثی ندارد. چه چیزی برای این دو معنا وضع شده است؟ «ما اللفظ الموضوع لهذین المعنین»؟ ما نمی توانیم بگوییم که«بعت» وضع دارد، در لغت هم«بعت» وضع ندارد. هیئت وضع دارد، ماده وضع دارد. در ضربت و سایر افعال هم مسأله به همین منوال است.

بعت اخباری و خصوصیت معنای انشائی

در«بعت» اخباری که خبر از فروش خانه در ماه گذشته می دهد، معنای اخباری است، اما از چه چیزی خبر می دهد؟ یک وقت انسان خبر از ضرب در ماه گذشته می دهد، ضرب واقعیتی است. یک وقت خبر از قتل در ماه گذشته می دهد، «قتل زید عمرا»، اما آیا«بعت» اخباری در مقام اخبار هم از انشاء سابق خبر می دهد؟ وقتی که می گوید: زید خانه اش را در یک ماه قبل فروخت. یعنی یک ماه قبل، انشاء بیع واقع شده است، برای این که بدون انشاء بیع نمی شود، وقتی که شما اخبار می کنید «مخبر به» شما انشایی است که در ماه گذشته تحقق پیدا کرده است، در حقیقت در«بعت» خبری هم رابطۀ با انشاء محسوس است. «مخبر به» شما تحقق انشاء البیع در ماه گذشته است.

لذا به آن معنای انشائی منتقل می شویم، در مادۀ بیع، خصوصیت انشائیت مطرح است. مرحوم شیخ معنای بیع را از کتاب لغت نقل می فرماید: «البیع فی اللغه مبادله مال بمال» این معنای مبادلۀ لغوی، معنای مبادلۀ مکانی نیست، معنای این نیست که مبیع را از اینجا بردارند و آنجا بگذارند، مثلا ثمن را از مشتری بگیرند و در جیب بایع بگذارند. مبادلۀ انشایی است، مبادلۀ در ملکیت و تملیک است. لذا در خود ماهیت بیع و حقیقت این ماده با قطع نظر از این که هیئتی عارض او بشود، فعل ماضی و مضارع و امر و نهی بیاید؛ در طبع این ماده مسألۀ انشائیت مطرح است. عنوان کتاب البیع در فقه، معنای مصدری است، معنای حقیقی آن را می خواهید بدست بیاورید، اگر فرقی بین لغت و بین تعریف فقها مشاهده می کنید، در خصوصیات است، والاّ اینطور نیست که بیع از نظر لغت معنای خبری داشته باشد؛ وقتی در معرض افکار شما قرار گرفت، معنای انشائی پیدا کند.

آیا بیع به حسب فقه و لغت را کسی می تواند بگوید در معنی انشائیت و اخباریت باهم متفاوت