سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 472

که حقیقت بعت خبری با بعت انشائی فرق داشته باشد، عنوان انشاء در هر دو محفوظ است، و اصلا قابل نیست که ما انشاء را از ماهیت بیع جدا بکنیم. در بعت خبری می گوید: «صار الانشاء متحققا فیما مضی» و در بعت انشائی می گوید: «صار الانشاء متحققا فی الحال».

اگر این معنا را قائل شدیم، اولین نتیجه این بود که بین بعت خبری و بعت انشائی نمی توانیم دو معنای متغایر قائل بشویم، تغیّر ماهوی در کار نیست،. ثانیا در مقام حلّ اشکال، آنچه که گاهی دلالت بر حال و گاهی دلالت بر ما مضی می کند، هیئت است، در«باع فلان داره» دو حال وجود ندارد، در «یبیع» دو حال وجود ندارد، اما هیئت بعت و هیئت بعنا در آنجائی که بایع متعدد باشد، مثل این که یک خانه ای مشترک بین سه نفر است، و هر سه به معاملۀ واحده می خواهند این خانه را بفروشند، می گویند: «بعناک هذه الدار» هیئت بعت و هیئت بعنا، این هیئت دو معنا دارد و نوعا در جمله های خبریۀ«ضربت» و«قتلت» و«قمت» و«قعدت» و امثال ذلک بکار می رود. در اینجا که ماده اش، انشائی است گاهی انشاء به معنای«قد صار الانشاء متحققا فیما مضی» و گاهی هم به معنای«صار الانشاء متحققا فی الحال»، است.

این اشکال محکم است، بهترین راه حلّ، این است که دو جهت در اینجا روشن شود: اول - فقط، هیأت وضع شده است. دوم - بعت خبری و بعت انشائی در حقیقت باهم فرقی ندارند، فقط فرقشان از نظر ماضی و حال بودن است.

توجیه جملات اخباری

اگر بگویید: در بعت و انکحت که ماده هایشان انشائی است، شما در فقه کتابی بنام کتاب النکاح دارید، نکاح همان مسألۀ اعتباری و مسأله انشائی است، نه نکاح به معنای وطی، نکاح به معنای وطی که در صیغۀ انکحت و قبلت نمی آید، ماهیت نکاح«امر انشائی» این امر انشائی در انکحت گاهی اخبار از انشاء گذشته است و گاهی به انکحت انشای فی الحال تحقق پیدا می کند. اما مثال دیگری را دیروز ذکر کردم، ببینیم این اشکال را چطور باید جواب داد؟ گفتیم: یکی از مثالهای مشترک بین خبریه و انشائیه این جملات خبریۀ مثل یعید، یغتسل و امثال ذلک است که در روایات به معنای انشاء استعمال می شود. در صحیحۀ زراره در باب استصحاب، تعبیرهای مختلف دارد، «یعید صلاته، یغتسل ثم یعید صلاته» و امثال ذلک، جملاتی که گاهی به عنوان خبر و گاهی به عنوان انشاء بکار می روند.

در باب بیع و نکاح قبول کردیم که ماهیتشان، انشائیه است. آیا در باب اعاده هم همین است؟ کلمه اعاده یعنی تکرار نماز، ماهیت تکرار که انشائیه نیست. در یغتسل آیا نفس اغتسال که عبارت از ماده است، یک مادۀ انشائیه است؟ نه، لذا یغتسل اگر در مقام اخبار بکار برود، می گوید: «زید یغتسل صباحا». اگر فردا آب گیرش آمد، غسلش را انجام می دهد. در جملۀ«یعید و یغتسل»، که«قد یستعمل