سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 478

می گوییم، اما این که شما می گویید: برای ایجاد در عالم اعتبار، اعتبار نفسانی کافی است، این جواب از کسی می تواند واقع بشود که بگوید: اعتبار نفسانی، اگر بخواهد کافی باشد، محال است. اگر کسی ادعای استحاله کرد، شما در جوابش می گویید: چه استحاله و اشکالی دارد که آن اعتبار نفسانی تمام الملاک باشد. ما می گوییم: اشکال ندارد. ولی هرچیز که اشکال ندارد، واقعیت هم ندارد. اینطور نیست که هرچیز که امکان داشت و استحاله نداشت، واقعیت هم داشته باشد. یک وقت می خواهیم مثلا به اعتبار نفسانی جامه اکتفا کنیم، اما یک وقت می خواهیم ببینیم در خارج چیست؟ انشاء لفظی بین عقلاء چگونه است؟ شارع در کثیری از موارد، انشائیات لفظیه را مورد اثر قرار داده است، این انشاییات لفظیه واقعش چیست؟

در انشاییات لفظیه، غایت برهان شما این بود که ممکن است لفظ هم دخالت نداشته باشد. ما قبول داریم و هیچ استحاله ای هم ندارد. اما مجرد این که امکان دارد، کفایت نمی کند در این که ما بخواهیم به واقعیت یک مسأله برسیم. عقلاء و شارع در تحقق انشاء برای«بعت بما انه لفظ» نقش قائل هستند، یعنی: لفظ در انشاء لفظی موضوعیت دارد و مؤثر است. نه این که فقط عنوانش این است«یبرز عمّا فی الضمیر و یکشف عمّا فی القلب و الانشاء مربوط». در باب اوامر و نواهی، در انشاءات لفظیه همینطور است؛ وقتی که شما دستوری را برای فرزندتان صادر می کنید، روی این دستور، عنوان فرمان می گذارند، می گویند: پدر فرمان داد، پدر امر کرد، آیا این فرمان و امر، در رابطه با آن خواست نفسانی یا در رابطه با صدور امر شما است؟ گفت: برو اینکار را انجام بده، آیا این لفظ در حقیقت فرمان و امر دخالت دارد، «لو لا هذا اللفظ» چون بچه نمی دانست که در قلب شما چیست؟ این لفظ خودش موضوعیت برای تحقق فرمان دارد. اگر شما لفظی صادر نکنید«لم یصدر منکم امر و لم یتحقق منکم فرمان» که در فارسی از آن تعبیر به فرمان می کنیم. در تمامی این موارد، واقعیت مسأله این است که لفظ در اینها موضوعیت دارد، بدون لفظ انشاء لفظی تحقق پیدا نمی کند، «بعت» در اعتبار ملکیت، نقش دارد، «انکحت» در اعتبار زوجیت، و نکاح نقش دارد. لذا این که ایشان می فرمایند: همان اعتبار نفسانی کافی است، یعنی مانعی ندارد، اما مسأله ای را ثابت نمی کند، همیشه از راه عدم استحاله، نمی توانیم به واقعیت برسیم.

فقط عدم استحاله را ثابت کردید، اما واقعیت غیر از این مسأله است، اما این که حقیقت انشاء بعد از مدخلیت لفظ چیست؟ ان شاء الله در مرحله ثانیه ذکر می کنیم.

اشکال به اعتبار نفسانی در انشاء

اشکال دیگر به کلام ایشان است که می فرماید: انشاء اعتبار نفسانیه است، و لفظ«بعت» راهنمای آن حالت نفسانی است که این حالت قبل از گفتن«بعت» تحقق پیدا کرده است. لازمۀ بیان ایشان این است، که کلمه«بعت» انشایی هم باید به عنوان جملۀ خبریه مطرح باشد. چرا؟ برای این که ما دیروز