سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 482

نظر مشهور در وعاء اعتبار در انشاء و اشکال استاد

پس از«بعت» انشایی، می خواهیم برای تحقق ملکیت در وعاء مناسب خودش، که عبارت از اعتبار است، و اعتبار هم قیامش به معتبر است، استفاده کنیم. فرضا در باب نکاح، که زوجه متصدی خواندن صیغه عقد است، می گوید: «انکحتک نفسی» این«انکحتک نفسی» را در همان معنای «انکحتک نفسی» استعمال می کند، نه به هدف حکایت از گذشته، نه به هدف این که شما را در جریان یک واقعیت، گذشته قرار بدهد، به داعی این که این انکحت زمینه برای تحقق زوجیت در وعاء مناسب با زوجیت بشود، وعاء مناسب با زوجیت، همان وعاء اعتبار است برای این که غیر از مسأله اعتبار، هیچگونه واقعیت در زوجیت او تحقق ندارد.

دو اشکال در این کلام مشهور هست: یکی از آنها مسلم الاشکال است، یکی هم کالاشکال است.

اول - لازمه بیان مشهور این است که اگر در یک موردی بایع و مشتری بدانند که این معاملۀ بیع، نقشی در تملیک و تملک ندارد. یا زن و شوهر می دانند که صیغۀ نکاح نقشی در تحقق زوجیت ندارد، چون در باب بیع، بایع غاصب است، و عین مغصوبه را با علم به غصبیت می فروشد و فرضا مشتری هم در جریان این مطلب هست. یا در باب نکاح فرض کنید که زن نعوذ بالله شوهر دارد، با انشاء، زوجیت با زوج ثانی می کند. در این موارد، می دانیم«البیع باطل»، «النکاح باطل» اما وقتی که غاصب، به مشتری می گوید: «بعتک هذه الدار المغصوبه» آیا انشایی تحقق پیدا کرده یا نه؟ لکن عقلاء و شارع ترتیب اثر نداده اند؟ اگر اصلا انشایی تحقق پیدا نکرده، پس غاصب که«بعتک هذه الدار مغصوبه» می گوید، مثل شخص خواب است، این خلاف وجدان و واقعیت است. همانطور که بایع مالک عین با«بعتک» انشاء البیع می کند، غاصب هم«انشاء البیع» می کند. از نظر انشاء البیع، فرقی بین غاصب و غیرغاصب نیست. فرق در این است که بیع این باطل است، معنای بطلان این نیست که «انشاء البیع» نکرده، بلکه عقلاء و شارع به این بیع، ترتیب اثر نمی دهند. تعریفی را که مشهور برای انشاء ذکر کرده اند، تحقق پیدا نمی کند، آنها می گفتند که«انشاء، استعمال اللفظ فی المعنی» است به داعی این که معنا در عالم و در وعاء اعتبار، تحقق پیدا بکند. او می داند که عقلاء بر این ملکیت و زوجیت، آثار بار نمی کنند. آیا با علم به این که از دایره اعتبار عقلاء و شارع خارج است، باز هم می تواند، بگوید: «بعت»، به داعی این که عقلاء و شارع اعتبار ملکیت کنند؟ «متیقن» که این از دایره اعتبار عقلایی و شرعی بیرون است.

دوم - بنابر حرف مشهور دایرۀ انشاء باید محدود به امور اعتباریه باشد. دایره انشاء از وعاء اعتبار نباید تجاوز کند، لازمه اش این است که طلب حقیقت و واقعیتی دارد که ارادۀ قائمه به نفس انسان است و یک واقعیت ذهنیه هم دارد، که عبارت از تصور مفهوم طلب، مثل تصور مفهوم انسان است.

همانطور که با تصور مفهوم انسان، یک واقعیت برای مفهوم انسان تحقق پیدا می کند، طلبی که واقعیت خارجیه و ذهنیه دارد، آیا در رابطه با طلب، روی تفسیر مشهور، انشاء معنا دارد یا معنی