سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 483

ندارد؟

مشهور می گویند: معنای انشاء این است که شما لفظ را در معنی استعمال کنید، به قصد این که معنا در عالم اعتبار تحقق پیدا بکند. طلب در عالم اعتبار معنی ندارد تحقق پیدا بکند، چون یک وجود واقعی دارد که ارادۀ قائمه به نفس است. یک وجود ذهنی دارد که تصور مفهوم طلب است. اما یک وجود اعتباری هم ماهیت طلب دارد که با گفتن صیغه«افعل»، بخواهیم در عالم اعتبار آن طلب را موجود کنیم. بنابر حرف مشهور، معنا ندارد. اما ممکن است ملتزم بشوند که ما انشاء را در باب طلب اصلا قبول نداریم. معنا ندارد که مفهوم انسان را انشاء بکند، ممکن است مشهور بگویند: که ما طلب را هم مثل انسان بدانیم که یک وجود خارجی به نام زید دارد، طلب هم وجود واقعی دارد که ارادۀ قائمه به نفس است. وجود ذهنی هم دارد که تصور مفهوم طلب است. اصلا ما قبول نداریم که طلب قابلیت انشاء داشته باشد. لذا این کالاشکال علی المشهور است.

اگر مفهوم طلب، قابلیت انشاء داشته باشد، تعریف مشهور بر انشاء طلب، صادق نیست، اما اگر مفهوم طلب مثل مفهوم انسان از قابلیت انشاء خارج باشد، دیگر این اشکال به مشهور وارد نمی باشد.

کلام آخوند(ره) در وجود انشائی

مرحوم محقق خراسانی(ره) در اولین فایده، از کتاب(الفوائد) می فرماید: ما غیر از وجود خارجی و ذهنی و لفظی و کتبی، کأنّ وجود پنجمی داریم که وجود انشایی است، هرگاه لفظ«بعت» را، در همان معنای«بعت»، استعمال کنید، لکن هدفتان این است که، آن معنا، به نفس همین«بعت» وجود پیدا بکند، در چه عالمی باید تحقق پیدا بکند؟ ایشان به جای(واقع) کلمه«نفس الامر» می گذارد. «نفس الامر» معنایی اعم از واقع است. لفظ«بعت» در معنای خودش استعمال می شود، لکن به داعی این که این معنا، که عبارت از تملیک و ملکیت مشتری است، به وجود انشایی، وجود پیدا کند. وجود انشایی چیست؟ وجود انشایی مثل ملکیت و زوجیت که امر اعتباری قائم به معتبر است، این خاصیت را دارد، خودش یک امر اعتباری است. این که می گویید: «بعت»، «وجود انشایی ملکیت المبیع بالاضافه الی المشتری» تحقق پیدا می کند. اینطور نیست که همیشه مسأله ملکیت به دنبال وجود انشایی تحقق پیدا کند و اعتبار ملکیت پیدا شود. در«بیع الغاصب لنفسه» افتراقشان است در«بیع الغاصب لنفسه»، وجود انشایی ملکیت المبیع للمشتری تحقق پیدا کرده است، اما اعتبار ملکیت تحقق ندارد، عقلاء و شارع اعتبار ملکیت نمی کنند. اما در وجود انشایی اعتبار می کنند می گویند: یک واقعیت است، به عنوان«نفس الامر» نه به عنوان این که یک ماباذاء خارجی داشته باشد.

وقتی بایع، بعتک و مشتری عالم به غصبیت«قبلت» می گوید، وجود انشایی ملکیت تحقق پیدا