سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 486

وجود انشایی، به چیست؟ ایشان می فرماید: در رابطه با شخص انشاءکننده و لفظ انشاءکننده است، به طوری که اگر شخص دیگری انشاء بکند، یک وجود دیگری خواهد شد، و اگر همین شخص به لفظ دیگری انشاء بکند، باز یک وجود دیگری خواهد شد. همانطور که دربارۀ تصور و وجود ذهنی، اگر انسان دو مرتبه مفهوم انسان را تصور کرد، دو وجود ذهنی محقق می شود، در باب انشاء هم همینطور است؛ شخص همین لفظی که به او انشاء شده، مدخلیت در تشخص وجود انشایی دارد، اگر پنج دقیقه بعد باز کلمه«بعت» بگوید این«یکون وجودا انشائیا آخر و لا یکون عین هذا الوجود انشایی» با این که منشأشان یکی است، مثل همان وجود ذهنی است و فرقی نمی کند.

وقتی انسان را تصور می کنید، متصور شما شیء واحد است. اما چون در دو نوبت تصور می کنید، دو وجود ذهنی تحقق پیدا می کند. اینجا هم اگر به دو جمله انشاء تحقق پیدا کند، در نتیجه دو وجود انشایی محقق شده است.

خلاصه فرمایش ایشان این است که وجود انشایی هم، یک وجودی است؛ منتهی ظرفش، «نفس الامر» است. همانجایی که اعتبار در رابطه با سایر مسائل تحقق دارد، در عالم اعتبار این وجود انشایی به عنوان مظروف برای ظرف اعتبار تحقق و ثبوت دارد.

در دو جهت با مرحوم آخوند(ره) صحبت داریم: یک جهتش را به مناسبت این که در باب اوامر، و صیغه افعل، گرفتار این مسأله خواهیم بود، ما تحقیق این جهت را، موکول به آن بحث می کنیم که، آیا در مفاهیمی که واقعیت دارند، یعنی وجود عینی و وجود ذهنی دارند، وجود انشایی تحقق دارد یا نه؟ مرحوم آخوند(ره) در صیغه افعل و لا تفعل مبنایشان روی همین پایه است که مفاد صیغه افعل وجود انشایی طلب است، و مفاد صیغه لا تفعل، وجود انشایی زجر است. در کفایه می فرماید: مفهوم طلب با این که وجود عینی دارد، وجود خارجیش، اراده است که قائم به نفس است، آن وجود خارجی و حقیقی طلب است. با این که چنین واقعیتی دارد، و با این که از نظر ذهنی هم، واقعیت ذهنیه ای دارد، مع ذلک یک واقعیت سوم«نفس الامری» به نام وجود انشایی طلب دارد.

در حقیقت ایشان دایره وجود انشایی را نسبت به مفاهیم و امور حقیقیه و واقعیه توسعه می دهد؛ منتهی نه این که هر ماهیتی قابل انشاء باشد. ولی در امور حقیقیه، اموری وجود دارد که قابلیت انشاء دارد، مثل«طلب»، مثل«تمنی»، «ترجی» که دارای مصداق واقعی و حقیقت واقعیه است. حالت قائمۀ به نفس عبارت از تمنی است و حالت دیگر قائمه به نفس، ترجی است. اما ایشان در عین حال، یک وجود انشایی برای«تمنی» و«ترجی» و امثال اینها، معتقد است. این جهت را ما موکول به آینده می کنیم که آیا این امور حقیقیه قابلیت تحقق انشاء دارد یا ندارد؟

اما بحث فعلی با مرحوم آخوند(ره) در چیزی است که مبعّد کلام ایشان است از آنچه که در ذهن ما به عنوان عرف و عقلاء ثابت است. از ایشان سؤال می کنیم: این کسی که می گوید: «بعت» آیا عقلاء بعد از گفتن«بعت» دو اعتبار دارند یا یک اعتبار؟ بایع می گوید: من خانه ام را فروختم و مشتری هم