سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 487

می گوید: قبول کردم. عقلاء اعتبار ملکیت مشتری، نسبت به مبیع، و اعتبار ملکیت بایع را نسبت به ثمن می کنند. آیا علاوه بر این اعتبار، اعتبار دیگری، به نام وجود انشایی تحقق دارد؟

عدم تلازم میان وجود انشائی و اعتبار ملکیت

شما گفتید: وجود انشایی، وجود نفس الامری و«فی عالم الاعتبار» است، یعنی: عقلاء، وجود انشایی را اعتبار می کنند، شما نگویید: اعتبار وجود انشایی همان اعتبار ملکیت است، دیروز گفتیم:

بنابر کلام مرحوم محقق خراسانی(ره)، اگر غاصبی، عین مغصوبه را با علم به غصیبت بفروشد، اینجا وجود انشایی تحقق دارد، اما اعتبار ملکیت تحقق ندارد. در نتیجه آنجایی که بیع صحیح واقع می شود، اعتبار ملکیت، غیر از اعتبار وجود انشایی است، انفکاک تحقق دارد.

وقتی بایع می گوید: «بعت» و مشتری هم می گوید: «قبلت» روی بیان مرحوم محقق خراسانی(ره)، ما باید دو اعتبار عقلایی داشته باشیم، یک اعتبار مقدم بر دیگری است، نه در ردیف واحد. اول باید وجود انشایی ملکیت را اعتبار بکنند، و بعد ملکیت را اعتبار بکنند. آیا بنابر کلام ایشان ما نیاز به دو اعتبار نداریم؟، چاره ای غیر از این نیست، درحالی که انسان به عقلاء که مراجعه می کند می بیند در دنبال«بعت»، دو اعتبار وجود ندارد. اینطور نیست که اول اعتبار وجود انشایی بکنند، بعد اعتبار ملکیت بکنند. یا در باب نکاح، اول اعتبار وجود انشایی زوجیت، بعد اعتبار زوجیت کنند.

آنچه سبب عدم پذیرش کلام مرحوم آخوند(ره) می شود، همین معناست که کلام ایشان چنین لازمی دارد و انسان نمی تواند به آن ملتزم شود. لذا کلام ایشان به این جهت مخدوش است. اما جهت دیگر را در باب اوامر، ان شاء الله بحث می کنیم.

اشکال مرحوم محقق اصفهانی(ره) بر کلام مرحوم آخوند(ره)

مرحوم محقق اصفهانی(ره)، در بحث طلب و اراده، به عنوان تعلیقه بر کلام محقق خراسانی(ره)، مطلبی را ذکر می کند. می فرماید: در حقیقت چهارجور وجود داریم: یکی وجود عینی که تحقق در خارج است، یکی وجود ذهنی و لحاظ در رابطه با نفس است، یکی هم وجود لفظی است، چهارمی هم وجود کتبی است. وجود پنجمی به نام وجود انشایی معنا ندارد. بعد می فرماید: مقصود مرحوم محقق خراسانی(ره) از وجود انشایی، همان وجود لفظی است. وجود لفظی یعنی چه، این که لفظ را هم وجود برای یک ماهیت و هم برای مفهوم قرار داده اند؟ می فرماید:

در وجود عینی و وجود ذهنی، خود ماهیت حقیقه اتصاف به وجود پیدا می کند. اگر ماهیتی در خارج وجود پیدا کرد، اتصاف وجود برای ماهیت، اتصاف حقیقی است. اگر ماهیت وجود ذهنی پیدا کرد، آن هم، یک وجود واقعی است و اتصاف حقیقی به وجود دارد.