سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 489

کلمۀ فی نفس الامر در کلام مرحوم محقق خراسانی(ره) چه نقشی دارد؟ ایشان تعبیر به فی الواقع می کرد، واقع را هم اعم از عین و ذهن می گرفت، مسأله سومی وجود نداشت. ایشان می فرمایند: این شدت ارتباط لفظ با معنی به سبب علاقه وضعیه ای است که تحقق پیدا کرده و موجب شده که نه تنها معنا در وجود تابع لفظ باشد، بلکه در تمام نشآت و مراحل حتی مرحلۀ ماهیه لفظ، با آن باشد. اگر در مرحلۀ ماهیت، کلمۀ فی نفس الامر درست می شود، این ارتباط و اتحاد، در تمامی نشآت وجود دارد، در حقیقت فی عالم الماهیه هم کأن لفظ و معنی متحد با یکدیگر هستند.

اما وجود مربوط به عین و خارج است، لفظ وجود، حقیقتی دارد و معنی به تبع آن حقیقت پیدا می کند. بعد بصورت(ان قلت) به ایشان اشکال می کند: آیا این معنایی که شما برای وجود لفظی کردید و وجود انشایی را تطبیق بر آن کردید، اختصاص به جمل انشاییه دارد؟ مگر در جمل خبری لفظ را در معنی استعمال نمی کنید؟ مگر در جمل خبریه بین لفظ و معنی ارتباط وجود ندارد؟ مگر آنجا معنی به تبع لفظ تحقق پیدا نمی کند؟ پس فرق بین جمل انشایی و جمل خبریه چیست؟ که شما جمل انشاییه را به معنای وجود انشایی می گیرید، وجود انشایی را هم به معنای وجود لفظی گرفتید، معنایی که شما برای معنای وجود لفظی می کنید، در تمام صیغ و جملات خبریه و انشاییه تحقق دارد.

ارتباط جمل خبریه با جمل انشائیه

ایشان در جواب از این اشکال، این حرف را تصدیق می فرماید. در اصل وجود لفظی، جمل خبریه و انشائیه مشترک باهم هستند. اما یک اضافه ای در جمل خبریه وجود دارد که هدف متکلم، این است که حکایت از یک واقعیتی بکند. «بعت» انشایی و«بعت» اخباری در اصل وجود لفظی که مرحوم آخوند(ره) به تعبیر ایشان از آن تعبیر به وجود انشایی می کند، فرقی ندارند. فقط«بعت» خبری اضافه دارد که متکلم می خواهد حکایت از آن بیع گذشته، و بیع یک ماه قبل داشته باشد. اما در جمله انشایی این اضافه وجود ندارد. پس امتیاز جمله خبریه از جمله انشاییه، در رابطه با این اضافه است.

بعد در آخر کلام خودشان تصریح می کنند، به این که اگر مفرد است مثل کلمه انسان، که وجود لفظی دارد، در آن هم انشاء به این معنی است. منتهی فرقش این است که کلمه انسان، با جمل انشائیه این اختلاف را دارد، که جمل انشائیه«یصح السکوت علیها» است، اما مفردات«لا یصح السکوت علیها». اما در اصل حقیقت انشاء، حتی کلمه انسان هم عنوان انشایی دارد، برای این که با لفظ، ماهیت انسان، به عنوان وجود لفظی بتحقق عرضی و تحقق تبعی تحقق پیدا می کند. منتهی عنوانش«لا یصح السکوت علیها» است که آنرا از جمل انشائیه جدا می کند.

ایشان بعد می فرماید: کلام مرحوم محقق خراسانی(ره)، حتما باید حمل بر این معنا بشود، اگر