سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 5

تبیین محل بحث

قبل از آنکه وارد مقاصد علم اصول بشوم، مطالبی را به عنوان مقدمه - به همان ترتیب مرحوم محقق خراسانی(ره) در کتاب کفایه - که واقعا سودمند هست، ذکر می کنم:

یکی از مقدمات که البته در کلام مرحوم محقق خراسانی(ره) به عنوان مقدمۀ مستقل مطرح نشده، بلکه مقدمه را چیز دیگری قرار داده و در ضمن اشاره ای به این مسأله کرده، آن هم برای نکته ای که ایشان لازم دیده که آن نکته را بیان کند، موضوع علم است، نه موضوع علم اصول فقط؛ موضوع هر علمی. مرحوم آخوند(ره) به طور ضمنی می فرمایند: «موضوع کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» ایشان درصدد بوده تفسیر خاصی از عرض ذاتی بکند، لذا این مسأله را به صورت ضمنی بیان کردند وگرنه آنکه از نظر ایشان در این مقدمه بوده، پرداختن به نسبت بین موضوع و موضوعات مسائل بوده که ایشان می فرمایند: این نسبت، نسبت کلی و فرد و طبیعی و مصادیق است.

لکن ما قبل از آنکه به این بحث برسیم، مباحثی را در رابطۀ با اصل موضوع علم باید بررسی کنیم.

نیاز علوم به موضوع

اولین چیزی که باید بررسی بشود، این است که آیا هر علمی نیاز به موضوع دارد؟ بر فرض آنکه احتیاج به موضوع مسلم شد، این بحث پیش می آید که آیا موضوع هر علمی باید متصف به وحدت باشد؟ یعنی هر علمی یک موضوع باید داشته باشد یا این که ممکن است هر علمی موضوعات متعدد داشته باشد؟ بحث سومی که باید بررسی بشود، تعریفی است که برای موضوع علم شده که:

«موضوع کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» آیا واقعا موضوع علم معنایش این است؟ مقصود از عوارض ذاتیه چیست؟ آیا عوارض ذاتیه به مفهومی است که علمای گذشته معنا کردند؟ یا به مفهومی است که مرحوم آخوند(ره) در کفایه به آن اشاره نموده اند؟

اینها باید ان شاء الله ملاحظه بشود، لیکن از همین که مرحوم آخوند(ره) به صورت ضمنی بیان می فرمایند که«موضوع کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» استفاده می شود که این معنا یک معنای مفروغ عنه است. در منطق هم که شما ملاحظه می کنید، آنجا موضوع علم را«ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» معنا می کنند و بعید نیست که همین تسالمی که تقریبا به حسب ظاهر از کلام مرحوم آخوند(ره) استفاده می شود، تبعا للمنطق است. منطقیان این حرف را زده اند و دیگران هم پذیرفته اند.

عبارت«ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» معنایش این است که«العلم یحتاج الی الموضوع» و هم معنایش این است که«الموضوع واحد» و هم معنایش این است که آن موضوع واحد همان است که«یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه». حال بررسی کنیم: