سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 500

است، معانی حرفیه عبارت از نسب و اضافات قائم به دو طرف بود. ظرفیت، یک اضافه به ظرف دارد، و یک اضافه به مظروف دارد. در«زید فی الدار» معنای«فی» نسبت واقعیۀ متحققۀ بین زید و دار است، اشاره هم واقعیتش همین است. اشاره یک واقعیت و حقیقت است که متقوم به دو طرف است:

یک اشاره کننده و یک مشار الیه لازم دارد، مثل نسبت ظرفیت، اینجا هم مشیر و مشار الیه لازم است.

پس اشاره یک معنای حرفی و یک واقعیت دارد. کلمه«هذا» در جایی استعمال می شود که اشاره حضوری دارای واقعیت نسبی، تحقق داشته باشد، ولو به قول آخوند(ره)، جای استعمال، نه به عنوان مستعمل فیه، در این نمی شود تردید کرد. در اشاره، می بینیم دو نوع اشاره واقعی و حقیقی داریم: یک نوع اشاره با عمل تحقق پیدا می کند، بدون این که سخن و لفظ در آن دخالت داشته باشد، مثل این که کسی از در مسجد وارد می شود، شما با چشم و ابرو به رفیق تان اشاره می کنید، یعنی: ببین که فلانی مثلا وارد شد. گاهی با دست اشاره میکند، بدون این که حرفی بزند. کسی در خیابان می پرسد، مثلا بازار کدام طرف است؟ انسان با دستش اشاره به بازار می کند. این اشاره عملیه محضه است. یک نوع اشاره لفظیه داریم، که در مورد اسماء اشاره و قسمتی از ضمائر تحقق دارد، چون ضمیر غایب هم، اشاره به غایب است.

مقدمتا مطلبی را باید بررسی کنیم تا ان شاء الله به نتیجه برسیم. آیا همان طور که اشاره عملیه، اشاره مستقلۀ کاملۀ به تمام معنا است و نیاز به لفظ ندارد اصلا، آیا اشاره لفظیه، از نظر استقلال، مثل اشاره عملیه است؟ اگر شما بگویید: مگر احتمال دیگری وجود دارد؟

آیا اشاره لفظیه در مقام اشاره واقعیه استقلال دارد؟ یا این که احتمال دارد که در اشاره لفظیه، وجود اشارۀ عملیه هم نقش داشته باشد؟ به طوری که اشاره لفظیۀ بدون اشاره عملیه تحقق پیدا نمی کند. شکی نیست که اشارۀ عملیه استقلال دارد، نیاز به اشاره لفظیه ندارد. اگر از آدمی که لال است، مطلبی پرسیده شود، او با اشاره انسان را راهنمایی می کند اشاره عملیه بلا تردید استقلال دارد.

آیا اشاره لفظیه هم به عنوان یک راه مستقل مطرح است؟ یا همیشه با اشاره عملیه همراه است. هم «هذا» بگوید و هم دستش را مقابل مشار الیه ببرد، یا با سر و چشم و ابرو اشاره کند.

کلام محاضرات در دخالت اشارۀ عملیه در اشارۀ لفظیه

اشاره

از کلام محاضرات استفاده می شود، که در اشاره لفظیه، اقتران اشاره عملیه دخالت دارد، یعنی اشاره لفظیه بدون اشاره عملیه نمی شود ولی عکسش مانعی ندارد. ایشان چنین ادعایی دارد، آیا مسأله این طور است؟ وجدانا مطلب این طور نیست، البته اکثر اوقاتی که ما اشاره لفظیه داریم اشاره عملیه هم همراهش است، اما این اشاره عملیه جنبه تاکیدی دارد، به علاوه کلیّت ندارد. اگر دو نفری باهم دعوا دارند، پیش حاکم شرع می روند، شاکی می گوید: این شخص، این بلا را سر من آورده، به من تهمت زده، مرا اذیت کرده است، درحالیکه سرسوزنی اشاره عملیه در کار نیست، یعنی: این