سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 504

اشاره معنای نسبی و حرفی است؛ یعنی: واقعیت مضاف به دو نفر است، واقعیت منتسب به دو شیء است. اشاره مشیر و مشار الیه لازم دارد، اگر هرکدام باشد، اشاره تحقق پیدا نمی کند. اما بعد از تحقق آنها و«حرکت الید»، این«حرکت الید» ارتباط بین مشیر و مشار الیه را درست می کند. یعنی:

واقعیت و حقیقت اشاره، به این«حرکت الید نحو المشار الیه»، تحقق پیدا می کند. قبل از آنکه زید وارد مسجد شود، یا قبل از آنکه شما«حرکت الید» را به طرف زید داشته باشید، این اشاره تحقق نداشت، مثل همان چیزی که در معنای حرفی گفتیم، تا زید وارد مدرسه نشده و مدرسه به عنوان ظرف زید قرار نگرفته، معنای حرفی«فی» تحقق پیدا نمی کند. در اشاره عملیه به جای کلمه«فی»، «حرکت الید» است، آنجا زید و دار بود و ظرفیتی که کلمه«فی» دلالت بر آن داشت. این جا هم مشیر و مشار الیه و«حرکت الید» نحو مشار الیه است، منتهی«عمل و فعل یدل علی الاشاره، الدال هو الفعل و المدلول هو الواقعیه الاشاره»، «کانه وضع بالوضع الطبیعی» وضعی که واضع لازم ندارد، خود طبیعت اقتضا کرده است«کانه وضع بالوضع الطبیعی للدلاله علی الاشاره»،

خصوصیات اسماء اشاره

آیا در اشاره عملیه، غیر از این می توانیم ترسیم داشته باشیم؟ «حرکت الید یدل علی الاشاره» پس اشاره معنای واقعی و حرفی است، «و یتقوم بشخصین: المشیر و المشار الیه»، این اشاره عملیه است.

آیا وقتی که ما وارد اشاره لفظیه می شویم و کلمه«هذا» را بجای«حرکت الید» استفاده می کنیم، مطلب دگرگون میشود؟ اوضاع فرق می کند و مطلب دیگری به وجود می آید؟ یا این که همان چیزی را که در باب اشاره عملیه تحقق داشت، و مدلول«حرکت الید» بود، مدلول کلمه«هذا» است؟ «هذا» همان نقش را بازی می کند و همان مفاد را افاده می کند. فرق این دو فقط در قول و فعل بودن است. اشاره یک واقعیت حرفی بود، «هذا» هم معنایش همین است، «هذا یدل علی الاشاره»، اشاره یک معنای واقعی از قسم چهارم است. چون معانی حرفیه، واقعیات از قسم چهارم بودند.

پس«هذا» یدل علی الاشاره، در مشار الیه آن، دو خصوصیت اخذ شده است: یکی این که مفرد مذکر باشد، یکی این که حاضر باشد در مقابل غائب. این دو خصوصیت در مشار الیه، ربطی به حقیقت معنای«هذا» ندارند، حقیقت معنای«هذا» نفس الاشاره است، ابن مالک در الفیه، همین حرف را می زند، «بذا لمفرد مذکر أشر» این«لمفرد» متعلق به«اشر» است، یعنی: «بذا اشر الی مفرد مذکر» یعنی: این دلیل بر اشاره است، منتهی مشار الیه آن، مفرد مذکر است، علاوه بر این، باید قید حضور را هم در مفرد مذکر اخذ کنیم.

کلام محقق خراسانی(ره) و اشکال آن

مرحوم محقق خراسانی(ره) فرمودند: «هذا» برای«المفرد مذکر» وضع شده است، معنای«هو»