سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 51

لجمیع الاراضی که الان هست در سراسر جهان، معنایش این است که یک ارضی را که برای جزء ثابت است، برای یک قسمت از ارض ثابت است، این ارض را نسبت به مجموع بدهید. آیا این نسبت علی سبیل الحقیقه است یا علی سبیل المجاز است؟ قاعده علی سبیل المجاز است و علاقه اش هم مثلا علاقۀ جزء و کل است و اگر آن شرایط در اینجا وجود داشته باشد و اگر اصلا چنین اسنادی صحیح باشد و ممکن است بگوییم چنین اسنادی باطل است. برای این که آن علاقه جزء و کل در باب مجاز یک شرایطی دارد که چه بسا آن شرائط این جا تحقق نداشته باشد.

خلاصۀ نقد امام خمینی(ره)

این اشکال به مرحوم آخوند(ره) وارد است: شما برای فرار از اشکالات وارد بر مشهور، راه دیگری را در تفسیر عرض ذاتی قائل شدید، این راه شما آن اشکالات وارد بر مشهور را حل می کند؛ اما اشکال دیگری را به شما متوجه می کند و در نتیجه شما هم در علومی مثل علم جغرافیا نمی توانید مسأله را حل کنید. زیرا اینجا واسطۀ در عروض است، نه عدم الواسطه فی العروض.

نگرشی دقیق بر طرح مسأله و تشریح معنای عرض

پس چه باید کرد؟ تفسیر مشهور به آن صورت ایراد دارد، تفسیر مرحوم آخوند(ره) به این صورت ایراد دارد و مهمتر از اینها چیزی که مسأله را مشکل تر می کند، این است که ما دربارۀ عرض ذاتی و عرض قریب بحث می کنیم، اینجا«لقائل أن یقول» که«ثبّت العرش ثمّ انقش». اول دربارۀ عرض صحبت کنیم، ببینیم آیا محمولات مسائل در تمامی علوم نسبت به موضوع علم واقعا عرض است؟ کار نداریم به دو قسمی که برای عرض به عنوان ذاتی و قریب مطرح است. اول خود مقسم باید حسابش روشن شود. این جا به نظر من مشکل تر از آن اشکالاتی است که بر عرض ذاتی و قریب بر نظریّۀ مشهور و مرحوم آخوند(ره) شده است، قبل از این که نوبت به آن مراحل برسد، در خود عرض باید دقت بشود.

این تفسیر«موضوع کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» مربوط به منطق و فلسفه است.

سؤال می کنیم: عرضی که در کلام منطقی بحث می شود و عرضی که در کلام مثل ملا صدرا(ره) بحث می شود، آیا آن عرض یک واقعیّت است؟ هیچ تردیدی نیست که اگر منطقی یا فیلسوف تعبیر به عرض کرد، یعنی آن موجودی که واقعیت و حقیقت دارد، ما به ازاء خارجی دارد، لکن استقلال در وجود ندارد، خودش نمی تواند سرپا بایستد و در وجودش نیاز به معروض و نیاز به محل دارد.

بیاض در رابطه با جسم، عرضی است که روی آن بحث می شود. برای این که بیاض یک واقعیت است و ما به ازاء خارجی و واقعی دارد، لکن بیاض استقلال در وجود نمی تواند داشته باشد، همیشه باید عارض جسم بشود و نیاز به آن دارد. در کلام اینها مسأله این طور است، شما وقتی که این حرف