سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 510

به غایب مطلق، معنی ندارد.

در ضمیر غایب، عنوان اشاره مطرح است، برای این که عنوان اشاره تحقق پیدا کند، با فرض این که مشار الیه غایب است، باید جهتی در آن پیدا شود که آنرا شبیه حاضر کند، و آن عبارت از همان مسبوقیت ذکری یا معهودیت ذهنی است. خود این قید، در ضمیر غایب، همین معنی را تأیید می کند که در ضمیر غایب معنای اشاره هست، «جائنی زید و هو یبکی»، «هو» اشاره به زید است، همانطوری که در«هذا» اشاره به مفرد مذکر حاضر است، این«هو» اشاره به مفرد مذکر غایب است، با مسبوقیت ذکری که محقق عنوان اشاره است.

اشارۀ عملیه در غائب

نکته دیگر این است که اشاره اکثرا توأم با اشاره عملیه هست، در غایب هم این اشاره عملیه وجود دارد. مثلا وقتی می گوید: که او آمد، دستش اینطور می کند، مثل این که اشاره به غایب دارد. در حاضر مثلا مستقیم اشاره می کند، همان اشاره عملیه ای که در«هذا» نوعا تحقق دارد، منتهی نه دائما، اسم اشاره ای هم داریم که خالی از هرگونه اشاره عملیه باشد؛ در ضمیر غایب هم مسأله به همین کیفیت است. پس ما می توانیم بگوییم که«هو و هذا» در اصل و حقیقت معنای اشاره مشترک هستند، منتهی«هذا» اشاره به مشار الیه حاضر است و«هو» اشاره به مشار الیه غایب است.

در ضمیر مخاطب، مثل«أنت و ایاک» معنای اشاره وجود ندارد، یعنی: کلمه«ایاک» مثل کلمه «هذا» نمی باشد، در ضمیر خطاب، ظاهر این است که عنوان اشاره تحقق ندارد. از عبارت مرحوم آخوند(ره) چنین استفاده می شد، در اصل مطلب ما با ایشان مخالف بودیم. ولی این نکته از عبارت ایشان استفاده می شود که فرمودند: «الاشاره و التخاطب، یستدعیان التشخص»، در تخاطب اشاره مطرح نیست. در صحبت از ضمیر تخاطب، دو احتمال برمبنای آنهایی است که وضع عام و موضوع له خاص را قبول دارند، اما روی مبنای ما فقط یک احتمال تعیّن پیدا می کند.

دو راه عبارت هستند: یک راه این است که ما بگوییم همانطوری که اسم اشاره، برای یک واقعیتی به نام اشاره وضع شده که همان معنای حرفی و واقعیت متقوم به طرفین است، در باب ضمیر مخاطب هم می گوییم: برای مخاطبه وضع شده که معنای حرفی است، و در عین حال واقعیت است، مثل جایی که دو نفر یکدیگر را طرف خطاب قرار می دهند، یا یکی دیگری را طرف خطاب قرار می دهد. ضمیر«أنت» و«ایاک» «وضع للمخاطبه مثلا للمفرد المذکر»، همانطوری که«هذا وضعت للاشاره الی المفرد المذکر»، این هم«وضعت للمخاطبه مع المفرد المذکر»، مخاطبه واقعیت دارد و یک معنای حرفی متقوم به مخاطب و مخاطب است. منتهی«أنت» برای مخاطبه با مفرد مذکر، «انتما» برای مخاطبه با تثنیه مذکر، «أنت» برای مخاطبۀ با مفرد مؤنث، اما آنچه حقیقت در ضمیر خطاب، و مشترک ما بین همه مخاطبین، مذکر و مؤنث، مفرد و تثنیه و جمع است، «نفس المخاطبه» می باشد.