سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 511

اگر ما این معنا را در«أنت» و«ایاک» گفتیم، با«هو» در معنای حرفی، مشترک می شود، هم ضمیر غایب و هم مخاطب معنای حرفی می شود، در غائب معنای حرفی اشاره ای دارد، و در مخاطب معنای حرفی مخاطبه ای دارد. هردو واقعیت، متقوم به طرفین است.

فرق اسم ظاهر و اسماء اشاره

احتمال دیگر برمبنای آنهایی که وضع عام و موضوع له خاص را قبول دارند، این است که بگوییم: واضع در وضع ضمیر«أنت» و«ایاک»، کلی مخاطب را در نظر گرفته، اما لفظ را برای کلی مخاطب وضع نکرده است، چرا؟ برای این که آن لفظی که برای کلی مخاطب وضع شده، خود کلمه مخاطب است. اما در ضمیر«أنت» و«ایاک» مفهوم کلی مخاطب را در نظر گرفته، اما لفظ را برای مصادیق مخاطب وضع کرده است، لذا وقتی کلمه«أنت» را از پشت دیوار هم بشنوید، مخاطب خاص و جزیی در ذهن شما می آید، به خلاف این که کلمه المخاطب را از پشت دیوار بشنوید. اگر الان کسی که از پشت این دیوار مسجد عبور می کند کلمه المخاطب را که می گویم، شنید، یک معنای کلی در ذهنش می آید برای این که موضوع له لفظ مخاطب، عبارت از کلی المخاطب است. اما اگر کلمه«أنت» را بکار بردم، منتهی نه به عنوان درس به عنوان خطاب، می فهمد که مخاطب خاص و جزیی مطرح است و این سبب می شود که بین کلمه المخاطب، که به عنوان یک اسم ظاهر و اسم جنس مطرح است با ضمیر«أنت» و«ایاک» فرق قائل بشویم و بگوییم: که در هر دو عنوان کلی المخاطب را در نظر گرفته، منتهی در اسم المخاطب، لفظ را برای کلی المخاطب وضع کرده است. اما در«أنت» و«ایاک» برای جزییات این مفهوم و مصادیق این مفهوم، به طوری که از شنیدن کلمه«أنت» و«ایاک»، کلی مخاطب به تنهایی در ذهن نمی آید، المخاطب الخاص در ذهن می آید، «المخاطب الذی هو مصداق لکلی المخاطب» در ذهن می آید.

عدم انحصار وضع عام و موضوع له خاص در حروف

آنهایی که به وضع عام و موضوع له خاص قائل هستند، وضع عام و موضوع له خاص را منحصر به باب حروف نباید بدانند، ضمیر مخاطب هم، یکی از مصادیق وضع عام و موضوع له خاص است، کلی مخاطب در نظر گرفته شده، لکن برای مصادیق این کلی، کلمه«أنت» و«ایاک» وضع شده است.

ما دلیل بر بطلان این نظر نداریم. احتمال این که بگوییم: برای حقیقت مخاطبه، به عنوان معنای حرفی وضع شده، احتمال قابل قبولی است و دلیل بر خلافش قائم نشده است. در نتیجه در ضمیر مخاطب دو احتمال جریان دارد: بنابر یک احتمال معنی، حرفی می شود. بنابر احتمال دیگر، معنی، اسمی خواهد شد.

اما همین احتمالی که در ضمیر خطاب داده شد، در ضمیر متکلم هم هست. یک احتمال این است