سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 512

که کلمه«انا» به عنوان ضمیر متکلم، دارای یک معنای حرفی باشد، معنای حرفیش چیست؟ اشاره به نفس است. در اسم اشاره، اشاره به غیر حاضر بود، در ضمیر غایب اشاره به غیری که غایب بود، شد در متکلم ضمیر«انا» برای معنای اشاره وضع شده، منتهی با قید این که مشار الیه آن، نفس باشد، یا در متکلم مع الغیر، مشار الیه، دو نفر یا بیشتر باشند، أنفس باشند. مؤید بر این که ما این معنی را در ضمیر متکلم قائل می شویم همان مؤید در اسم اشاره و ضمیر غایب است که اکثرا وقتی انسان کلمه«انا» را بکار می برد با اشاره عملیه هم اشاره ای به خودش می کند، همان معنای لفظی ضمیر متکلم مورد تأیید قرار می گیرد. این خیلی بعید است که آدم بگوید: «انا» معنایش اشاره نیست، اما در عین حال با اشاره عملیه، تأییدش می کنیم. اشاره عملیه که غیر اشاره را تأیید نمی کند، لذا بعض الاعلام که بطور وسیع مطلب را بیان کرده بودند، معتقد بودند که همه جا اشاره عملیه همراه اشاره لفظیه است. منتهی عرض کردیم کلیت را نمی پذیریم.

نوعا وقتی که ضمیر متکلم به کار می رود، توأم با اشاره عملیه است و این توأم بودن تأیید می کند که معنای أنا همان اشاره است«منتهی الاشاره الی النفس در متکلم وحده، الاشاره الی الانفس در متکلم مع الغیر».

اما احتمال دیگر که در اینجا وجود دارد، روی احتمال اول ضمیر«انا و نحن»، معنای حرفی پیدا کرد، چون اشاره یک معنای حرفی است آن هم معنای حرفی پیدا می کرد.

اما احتمال دوم، همان گونه که ما در ضمیر مخاطب، در احتمال دومش گفتیم: بعید نیست که ضمیر«أنت» و«ایاک» برای مصادیق مفهوم کلی، المخاطب وضع شده باشد، اینجا هم این احتمال جریان دارد که ضمیر«انا» برای مصادیق کلی المتکلم وضع شده باشد. یک ضمیر«انا» داریم، و یک لفظ المتکلم، لفظ المتکلم، معنایش کلی است، یعنی: یک معنای کلی را واضع تصور کرده است و لفظ المتکلم را برای آن معنای کلی وضع کرده است. اما در ضمیر متکلم مسأله به این صورت نیست، معنای کلی المتکلم را ملاحظه کرده، اما لفظ«انا» را برای مصادیق آن متکلم وضع کرده است، به نحو وضع عام و موضوع له خاص.

لذا آنهایی که وضع عام و موضوع له خاص را، جایز می دانند، روی مبنای آنها این احتمال دوم جریان دارد که بگوییم فرق ضمیر«انا» و کلمه المتکلم در همین جهت است: یکی به صورت وضع عام و موضوع له عام مطرح است، اما دیگری که ضمیر انا باشد به صورت وضع عام و موضوع له خاص مطرح است. پس نتیجه اینطور شد. امکان داشت که ضمایر تمام دارای معنای حرفی باشند، در ضمیر غایب اشارۀ به غایب، در ضمیر مخاطب، مخاطبه، در ضمیر متکلم هم اشارۀ به نفس، که این اشاره و مخاطبه معانی حرفیه است. لکن چون دلیلی قائم نشده بر این که ضمائر یکنواخت هستند، لذا در ضمیر خطاب و ضمیر متکلم، آن احتمال دوم هم جریان دارد، که دارای یک معنای اسمی باشند، منتهی به صورت وضع عام و موضوع له خاص.