سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 513

تشبیه معنای حرفی با ممکن

اشاره

بحث در معانی حرفیه و ما یلحق بها، تمام شد. نکته ای را در ذیل معنای حرفی، باید عرض کنیم، برای معانی حرفیه، واقعیتی به زور درست کردیم، تبعا لمرحوم محقق اصفهانی(ره)، ولی یک واقعیت بود. در عین حال معتقد بودیم که واقعیت غیر مستقله و اضافیه و ربطیه است. لذا نیاز به طرفین داشت. هرجا معنای حرفی باشد، نیاز همراهش است. مثلا فلاسفه در باب ممکن می گویند:

سیه رویی ز ممکن در دو عالم جدا هرگز نشد و الله اعلم

مسأله نیاز و فقر همیشه با ممکن الوجود همراه است، در معانی حرفیه هم این مسأله نیاز به طرفین، مثل نیاز در ممکن الوجود به علت هست. در ظرفیت، ظرف و مظروف و در استعلاء مستعلی و مستعلی علیه می خواهد. ابتداء، سیر و بصره را لازم دارد و هکذا.

معانی حرفیه با وجود ضعف، اما چیزی ضعف اینها را جبران می کند، و آن این است که افهام و بیان مقاصد و غرض، نوعا به معانی حرفیه تعلق می گیرد. یعنی: در مقام افاده استقلال دارند، متکلم برای بیان اینها، حرف می زند، می گوید: اینها را به ذهن و به اطلاع مخاطب رساند، در مقام واقعیت یک نیازمند به تمام معنای محتاج به طرفین است، اما در مقام تفهیم و افهام، در رأس همه قرار گرفته است. شما جملاتی را تشکیل می دهید، مثل«زید قائم» ما نسبت را در قضایای خبریه از بین بردیم، به جای نسبت، «هو هویت» آوردیم، این«هو هویت» واقعش چیست؟ هم واقعیت است و هم معنای حرفی است. برای«هو هویت» مفهوم مستقل غیرمحتاج به طرفین درست نمی شود، «هو هویت» زید قائم است، زید همان قائم است که این اتحاد با او دارد، خود کلمه اتحاد نه به آن معنای اسمی و معنای واقعیت، بین چه چیزهائی است؟ لذا با شنیدن کلمه اتحاد، اولین سؤال این است که اتحاد بین چیست؟ واقعیت اتحاد دو طرف لازم دارد، یک طرفه که اتحاد پیدا نمی کند. جمل خبریه که مقاصد را افهام می کنند.

نقطه اصلی عبارت از تفهیم معنای حرفی است، والاّ زید که سرجای خودش تفهیم ندارد. قائم هم که تفهیم ندارد، آنچه را که مخاطب نمی داند و شما می خواهید وسیلۀ«زید قائم» مطلع کنید، افاده «هو هویت» است که معنای حرفی است. پس«هو هویت» در واقعیتش آن مقدار نیاز دارد، اما در کلام به عنوان غرض، در رأس قرار می گیرد. در«زید فی الدار»، اگر ما تأویل به«کائن فی الدار» کردیم که همان هو هویت است. باز همین«هو هویت» معنای حرفی است. لذا معانی حرفیه با آن واقعیت فقری که دارند، اما در مقام تفهیم و افهام، استقلال دارند و لازمه این استقلال، آثاری است که بعد ذکر می کنیم. لذا می شود به آنها قید بزند، یا اطلاق قائل شود، ان شاء الله در جای خودش مطرح می کنیم.

پرسش

1 - اشتراک ضمیر غائب با اسم اشاره در چیست؟