سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 517

جود و سخاوت باشد، کلمه حاتم اطلاق می کنید. شما از چه کسی اجازه گرفتید که چنین اطلاق کنید؟ آیا پدر حاتم چنین اجازه ای داد؟ هیچ ترخیص و اجازه ای صادر نشده، فقط ذوق قبول می کند و از این اطلاق لذت می برد. نه به پدر او و نه به واضع اگر یعرب بن قحطان باشد و امثال ذلک مربوط است.

اشکال بر استدلال مرحوم آخوند(ره)

اما دلیلی که ایشان اقامه می کنند، قدری مجمل است. می فرماید: صحت الاستعمال، معنایش حسن الاستعمال است. آیا صحت استعمالات مجازیه معنایش این است؟ یا کلی صحت استعمال معنایش همین است؟ «صحت الاستعمال، لا معنی له الا حسنه» در صحت استعمال بین حقیقت و مجاز فرقی نمی کند، آیا کلمه صحت الاستعمال در معنای حقیقی با صحت الاستعمال، در معنای مجازی دو معنی دارد؟ مسأله چنین نیست. پس باید بیان شما کلیت داشته باشد، می گویید: «معنی صحت الاستعمال، حسن الاستعمال است». معنای کلی که پیدا کرد، استعمال حسن در مقابل چیست؟ استعمال غیر صحیح، قبح دارد یا ندارد؟ شما بیان کردید: «لا معنی لصحه الاستعمال الا حسنه»، آیا استعمال غیرصحیح، «لیس بحسن، یا هو قبیح»؟ اگر بگویید: قبیح است، ما در استعمال غلط قبحی نمی بینیم. چه قبحی وجود دارد؟ پس اگر مراد شما از حسن، در مقابل قبح باشد، غایتش این است که این استعمال باطل و غلط است. مگر غلط بودن، به معنای قبیح بودن است؟ غلط، غیر از قبیح است. اگر بگویید: در مقابل حسن عدم حسن است، می گوییم: مراد از حسن چیست؟ در استعمالات مجازیه، ذوقیاتی وجود دارد؛ اما در استعمالات حقیقیه چه حسنی وجود دارد؟ شما اسد را در موضوع له خودش، حیوان مفترس، استعمال کنید، چه حسنی در این تحقق دارد؟ لذا استدلال ایشان نمی تواند تمام باشد.

این بیان مبتنی بر مطلبی است که بدانیم ماهیت استعمالات مجازیه، چیست؟ آیا استعمال مجازی یعنی استعمال لفظ در غیر ما وضع له است؟

دوجور استعمال داریم:

1 - استعمال اللفظ فی ما وضع له

2 - استعمال اللفظ فی غیر ما وضع له، که در کلام مرحوم آخوند(ره) تعبیر شده به«ما یناسب ما وضع له». البته«ما یناسب»، یعنی غیر ما وضع له است، لکن مناسب و مرتبط با ما وضع له است. آیا استعمالات مجازیه معنایش این است یا نه؟

اگر شخصی اشکال کند و بگوید: استعمالات مجازیه هم مثل استعمالات حقیقیه، استعمال در ما وضع له است. در میان مجازات، یک مجاز به نام استعاره داریم که مجاز خاص است. در حقیقت به سایر علاقه ها مجاز می گویند، اما در خصوص علاقۀ مشابهت، تعبیر به استعاره می کنند، در باب