سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 52

را به علوم اعتباریه می کشانید، مثل فقه و اصول و نحو و صرف و امثال ذلک چه جوری می توانید عرض را در آنجا پیدا کنید؟

نقدی بر نظریۀ فلاسفه و مناطقه

اشکالی به منطقیین و فلاسفه شده است. بعضی از علوم داریم که واقعیت محض است، مع ذلک عرض به این معنای منطقی در آنها وجود ندارد. علوم واقعیه ای داریم که واقع تر از آن علوم نمی توانیم داشته باشیم، اما در عین حال عرض به آن معنا در آنها نیست. مثل علم عرفان و کلام که در رابطۀ با الهیات بحث می کنند: «الله تعالی عالم، هل هی مسأله کلامیه ام لا؟» واقعیتی از این بالاتر و بهتر ما نمی توانیم داشته باشیم، درحالی که علم عین ذات خداوند است و کسی نمی تواند از این علم در رابطه با ذات الهی تعبیر به عرض کند. بگوییم در«الله تعالی عالم» بحث از عوارض خداوند می کنیم! آیا کسی به خودش اجازه می دهد چنین تعبیری را درباره صفات ذات خداوند قائل شود؟ در آنجا عرض اصلا معنا ندارد. لذا به منطقیین و فلاسفه و حتی به استاد علامه طباطبائی(ره) که دیروز عرض کردیم ایشان خیلی مصرّ بودند که همه این مسائل در علوم برهانیه است، می گوییم: آیا علم کلام«لیس علما برهانیّا أم علم برهانی؟» اگر علم برهانی این است، آیا بحث از عوارض در علم کلام یا عرفان مطرح است یا نه؟

نظریۀ استاد دربارۀ تعریف موضوع علوم و عرض

این اشکالی بود در خصوص علوم واقعیه که به نظر من رسیده بود، در علوم اعتباریه مثل علم فقه که می گوییم: فلان چیز«واجب أم لیس بواجب، حرام أم لیس بحرام، مکروه أم لیس بمکروه» آیا وجوب عارض به نماز است و نماز معروض وجوب است؟ اگر نماز معروض وجوب است، آیا وجود خارجی نماز معروض وجوب است یا وجود ذهنی نماز یا ماهیت نماز؟ کدام یک از اینهاست؟ هیچ کدام از اینها را شما به عنوان عرض و معروض نمی توانید تصور کنید. برای این که اگر وجود خارجی نماز معروض وجوب باشد، معنایش این است که نماز اول باید وجود پیدا کند، بعد اتصاف به وجوب پیدا کند، درحالی که اگر نماز وجود پیدا کرد، وجود نماز وجوب را از بین می برد و ساقط می کند، همیشه نماز قبل از وجود آن واجب است، اما بعد از آن که وجود پیدا کرد و در خارج به دست مکلف تحقق پیدا کرد، «یسقط التکلیف و یسقط الوجوب».

لذا وجود خارجی آن نمی شود معروض وجوب باشد. آیا وجود ذهنی آن، معروض وجوب است؟ اگر وجود ذهنی معروض وجوب است، پس همین مقدار که شما صلات را در ذهنتان تصور کردید، در مقام امتثال کفایت می کند و دیگر لازم نیست که شما زحمت بکشید و نماز را در خارج به عنوان وجود خارجی ایجاد کنید و اگر بگویید: ماهیت وجوب دارد، ماهیت که مطلوب مولا نیست،